چالش‌های اقتصاد انرژی ایران: از رانت تا پتانسیل بورس و انرژی‌های تجدیدپذیر

چالش‌های اصلی اقتصاد انرژی ایران

صالحی تاکید کرد که مؤلفه‌های اصلی اقتصاد انرژی در ایران، از جمله قیمت سوخت، خوراک و هزینه تولید برق، فاقد شفافیت و ثبات لازم هستند. این عدم شفافیت، پیش‌بینی‌پذیری اقتصاد انرژی را به شدت کاهش داده و مانعی جدی برای توسعه پایدار محسوب می‌شود.

یکی از مهم‌ترین آسیب‌های این حوزه، قیمت‌گذاری دستوری است که مانع از استفاده گسترده از ابزارهای مالی بازار سرمایه برای توسعه پروژه‌های انرژی شده است. این در حالی است که پروژه‌های نیروگاهی و زیرساخت‌های انرژی، به دلیل برخورداری از دارایی‌های قابل اتکا، ظرفیت بالایی برای جذب سرمایه دارند.

نقش بورس انرژی در شفاف‌سازی

به گفته صالحی، بورس ذاتاً بستری برای کشف قیمت و شفافیت است. او معتقد است اگر سیاست‌های دستوری و مداخلات دولتی جای خود را به سازوکارهای شفاف و رسمی بدهند، بورس انرژی می‌تواند نقش حیاتی در این مسیر ایفا کند. کشورهای بسیاری در سراسر جهان با استفاده از ابزارهای مالی متنوع در بورس‌های انرژی، سرمایه‌های قابل توجهی را برای توسعه زیرساخت‌های خود جذب کرده‌اند، ظرفیتی که در ایران نیز وجود دارد اما به دلیل نبود ثبات در سیاست‌گذاری‌ها و عدم پیش‌بینی‌پذیری قیمت‌ها، مغفول مانده است.

فرصت‌های نوین در انرژی‌های تجدیدپذیر

بخش انرژی‌های تجدیدپذیر، به دلیل آزادی بیشتر در کشف قیمت و وابستگی کمتر به سیاست‌های دستوری، پتانسیل بالایی برای استفاده از ابزارهای نوین مالی دارد. صالحی به دو مدل مهم اشاره کرد:

• مدل سرمایه‌گذاری جمعی (کرادفاندینگ): این روش می‌تواند راهکاری مناسب برای تأمین مالی نیروگاه‌های کوچک و متوسط باشد و نمونه‌هایی از آن در کشور نیز تجربه شده است.
• توکنایز کردن دارایی‌ها و محصولات انرژی: در این مدل، هم دارایی نیروگاه و هم محصول تولیدی آن به واحدهای قابل معامله تبدیل می‌شوند. این امر امکان پیش‌فروش انرژی و تأمین منابع مالی برای احداث نیروگاه‌ها را فراهم می‌آورد و سرمایه‌گذاران نیز می‌توانند از فروش این دارایی‌ها منتفع شوند. ابزارهایی مانند گواهی تولید انرژی تجدیدپذیر (REC) نیز قابلیت خرید و فروش دارند و می‌توانند به عنوان دارایی قابل معامله در بازار انرژی استفاده شوند.

ضرورت افزایش سرمایه‌گذاری

صالحی با مقایسه ساختار بازار انرژی ایران با کشورهای توسعه‌یافته، بیان کرد که در بسیاری از نقاط جهان، اقتصاد انرژی بر پایه رقابت و مکانیزم بازار اداره می‌شود که به تنوع گسترده ابزارهای مالی منجر شده است. اما در ایران، به ویژه در بخش نیروگاه‌های حرارتی، قیمت برق و سوخت بر اساس واقعیت‌های اقتصادی تعیین نمی‌شود که به شکل‌گیری رانت دامن زده است.

او در پایان تأکید کرد که ایران در دو دهه اخیر با عقب‌ماندگی قابل توجهی در سرمایه‌گذاری بخش انرژی مواجه بوده است. برای جبران این وضعیت، استفاده از ظرفیت بازار سرمایه و ابزارهای مالی نوین امری ضروری است تا کشور بتواند به سمت توسعه پایدار در این حوزه حرکت کند.