خبر کامل
تحلیل «از صبا تا نیما» در نشست «صد کتاب ماندگار قرن»
نشست «صد کتاب ماندگار قرن»؛ بررسی «از صبا تا نیما» یحیی آرین‌پور
چهل‌ونهمین نشست تخصصی «صد کتاب ماندگار قرن» با محوریت بررسی کتاب ارزشمند «از صبا تا نیما» اثر یحیی آرین‌پور، روز یکشنبه ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، در تالار فرهنگ مرکز همایش‌های بین‌المللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد. این نشست با حضور جمعی از پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ ادبیات معاصر فارسی، به تحلیل و واکاوی ابعاد مختلف این اثر برجسته پرداخت.
سخنرانان و دبیر نشست
در این برنامه، کامیار عابدی، پژوهشگر و منتقد ادبی، و علیرضا ملائی توانی، رئیس پژوهشکده اسناد، به عنوان سخنرانان اصلی، دیدگاه‌های خود را درباره «از صبا تا نیما» ارائه دادند. مهدی مظفری ساوجی، شاعر و پژوهشگر نیز مسئولیت دبیری نشست را بر عهده داشت.
«از صبا تا نیما»: تبارشناسی ادبی ایران
در آغاز نشست، مهدی مظفری ساوجی به سنت تاریخ‌نگاری ادبی در زبان فارسی اشاره کرد و کتاب «از صبا تا نیما» را اثری روشمند در این حوزه دانست. وی تأکید کرد که یحیی آرین‌پور، با وجود محدودیت منابع در اواسط دهه ۴۰ شمسی، توانست با نگاهی وسیع و عمیق به مطالعه و ارزیابی منابع موجود بپردازد.
«کتاب «از صبا تا نیما» را می‌توان نوعی تبارشناسی ادبی دانست که تلاش کرده است پیشینه ادبیات ایران را بازخوانی کند.»
دوران نوین ایران و اهمیت تاریخی کتاب
علیرضا ملائی توانی در ادامه به دوره تاریخی مورد بررسی در کتاب «از صبا تا نیما» پرداخت و اظهار داشت: «دوره‌ای که آرین‌پور در این اثر به آن پرداخته، یعنی از اوایل قاجار تا پایان پهلوی اول، یکی از دوره‌های متمایز تاریخ ایران است و بسیاری از پژوهشگران، این مقطع را آغاز تاریخ معاصر ایران می‌دانند.»
وی تاریخ ایران را به سه دوره متمایز تقسیم کرد:
- دوران کهن: از آغاز تا پایان ساسانیان
- دوران میانه: از پایان ساسانیان تا آغاز جنگ‌های ایران و روس
- دوران نوین: از جنگ‌های ایران و روس تا امروز
به گفته ملائی توانی، کتاب «از صبا تا نیما» به اوایل دوران نوین ایران می‌پردازد. وی با تأکید بر اینکه مبنای تمایز دوران‌های تاریخی، نوع آگاهی حاکم بر آن‌هاست، عنوان کرد که در دوران نوین ایران، تجدد در کنار اسلام و ایرانیت، فضای تاریخی متفاوتی را شکل داده و آرین‌پور نیز اثر خود را در چنین بستری تألیف کرده است.
ملائی توانی نگارش تاریخ این دوران را دشوار توصیف کرد، زیرا جامعه ایران در این مقطع دچار یک چرخش تاریخی شده و روایت فکر و تاریخ در چنین شرایطی کار آسانی نیست.
شیوه دوره‌بندی و ویژگی‌های اثر آرین‌پور
این پژوهشگر تاریخ در ادامه به شیوه دوره‌بندی آرین‌پور در کتاب «از صبا تا نیما» اشاره کرد و گفت: «نویسنده با نگاهی هوشمندانه، دوره‌هایی چون بازگشت، بیداری، آزادی، تجدد و گام‌هایی در راه تجدد را مبنای کار خود قرار داده و به تغییر مستمر جامعه ایران توجه داشته است.»
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این اثر، توجه دقیق نویسنده به زندگی شاعران، نویسندگان و کنشگران فکری این دوره است. مخاطب از خلال مطالعه زندگی این شخصیت‌ها، با زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و تاریخی دوران نیز آشنا می‌شود. ملائی توانی همچنین تصریح کرد که آرین‌پور تلاش کرده اثر خود را تا حد امکان بی‌طرفانه بنویسد، هرچند در برخی بخش‌ها تحت تأثیر ادبیات مستشرقان و جریان‌های مارکسیستی قرار گرفته است.
ابعاد تاریخی و تأثیرات فکری بر آرین‌پور
کامیار عابدی در بخش دیگری از نشست، به ابعاد تاریخی کتاب «از صبا تا نیما» پرداخت و اظهار داشت: «هرچند این اثر در حوزه ادبیات قرار می‌گیرد، اما در عین حال باید آن را یک کتاب تاریخی نیز دانست که به لایه‌های مختلف تاریخ معاصر ایران پرداخته است.»
وی به دوران تحصیل یحیی آرین‌پور در مدرسه محمدیه تبریز اشاره کرد و گفت: «فضای فکری این مدرسه که همزمان محل حضور جریان‌های سنت‌گرا و نوگرا بود، تأثیر مهمی بر شکل‌گیری شخصیت فکری آرین‌پور داشت.»
عابدی افزود که در این مدرسه، چهره‌هایی چون ابوالقاسم فیوضات، اسماعیل امیرخیزی، تقی رفعت و احمد کسروی حضور داشتند و آرین‌پور تحت تأثیر این فضا، هم با جریان‌های سنت‌گرا و هم نوگرا آشنا شد. این تجربه سبب شد آرین‌پور شناخت دقیق‌تری از فضای ادبی دوران خود پیدا کند و در تألیف کتاب «از صبا تا نیما» از آن بهره ببرد.
روند نگارش و انتشار، و نگاه اجتماعی آرین‌پور
این پژوهشگر ادبیات همچنین با اشاره به روند نگارش و انتشار کتاب گفت: «آرین‌پور تألیف این اثر را بین سال‌های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۵ به پایان رساند و در نگارش آن از منابع متعددی به زبان‌های انگلیسی، روسی و فرانسوی استفاده کرد. چاپ نخست کتاب نیز در سال ۱۳۵۰ منتشر شد.»
عابدی تاریخ‌نگاری ادبیات را پدیده‌ای متأخر دانست که تفاوت‌های زیادی با سنت تذکره‌نویسی در ادبیات کلاسیک فارسی دارد. از این منظر، کتاب «از صبا تا نیما» را می‌توان در تداوم آثاری دانست که افرادی چون ادوارد براون، هرمان اته و شبلی نعمانی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در حوزه تاریخ ادبیات پدید آوردند. در این شیوه تاریخ‌نگاری، صرفاً با زندگی‌نامه‌نویسی ادبی روبه‌رو نیستیم، بلکه زمینه‌های فکری و فرهنگی نویسندگان و شاعران نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
وی با اشاره به نگاه اجتماعی آرین‌پور در این اثر عنوان کرد: «دیدگاه آرین‌پور مبتنی بر تحولات اجتماعی است و به همین دلیل، پدیده‌هایی چون روزنامه‌نگاری، ادبیات فولکلور و شعرهای اجتماعی که در انجمن‌های ادبی آن دوران شکل گرفته بود، در کتاب مورد توجه قرار دارد. در این نگاه، ادبیات به معنای کلی فرهنگ در نظر گرفته می‌شود و علاوه بر شاعران، نویسندگان، تاریخ‌نگاران و روزنامه‌نگاران را نیز دربرمی‌گیرد.»
عوامل مؤثر بر اندیشه آرین‌پور
کامیار عابدی دو عامل را در شکل‌گیری اندیشه آرین‌پور مؤثر دانست:
- برخاسته از یک خانواده قاجاری بود.
- در دورانی پرورش یافت که اندیشه بازگشت در میان شاعران و ادیبان رو به گسترش بود.
آرین‌پور در عین توجه به جریان بازگشت ادبی و سنت‌های ادبی دوره قاجار، آثار دوران روشنگری و بیداری ایران، از جمله آثار آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی را نیز به شکلی مثبت بازتاب داده و به اندیشه روشنگری اروپا توجه داشته است. وی در پایان تصریح کرد که آرین‌پور هم به جریان‌های سنتی دوره قاجار اهمیت می‌داد و هم ادبیات مشروطه و جریان‌های نوگرای ادبی را مورد توجه قرار می‌داد.
پایان برنامه
در پایان برنامه، کلیپی درباره زندگی و آثار یحیی آرین‌پور، محصول سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، پخش شد و حاضران در بخش پرسش و پاسخ به گفتگو با سخنرانان برنامه پرداختند.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.