بحران گرد و غبار در کرمان؛ منشأ محلی و کانون‌های فرااستانی

ماهیت و منشأ گرد و غبار

مطهره قریشی، کارشناس مسئول بررسی آلودگی هوا و تغییر اقلیم محیط زیست استان کرمان، توفان‌های ماسه و گرد و غبار را پدیده‌هایی طبیعی، اما گسترده معرفی می‌کند که عمدتاً در مناطق خشک و نیمه‌خشک، جایی که خاک لخت و بدون پوشش در معرض بادهای شدید قرار می‌گیرد، رخ می‌دهند. وی تاکید می‌کند که منبع اصلی گرد و غبار در بررسی‌های جهانی، بیابان‌های نواحی جنب‌حاره‌ای و مناطق نیمه‌خشک و نیمه‌مرطوب است که در قالب «کمربند غبار» در نیمکره شمالی شناخته می‌شود.

این کارشناس محیط زیست توضیح می‌دهد که گرد و غبار به ذراتی با قطر کمتر از ۲ میکرون اطلاق می‌شود که معمولاً در خاک‌های ریزدانه و رسوبات مناسب شکل می‌گیرند. سرچشمه این ذرات در بستر خشک رودخانه‌ها، تالاب‌ها و دریاچه‌های خشک‌شده و همچنین فعالیت‌های انسانی نظیر معادن و جاده‌های خاکی است.

پیامدهای گسترده گرد و غبار

به گفته قریشی، گرد و غبار تنها به کاهش دید افقی محدود نمی‌شود؛ این پدیده سلامت عمومی، اراضی کشاورزی، زیرساخت‌ها و در نهایت منابع زیستی و اقتصادی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. فرسایش بادی و اثرات آن در مقیاس‌های محلی تا جهانی، پژوهشگران را به مطالعه در زمینه‌هایی چون انتقال تابش جوی، شکل‌گیری هسته‌های ابرهای بارشی و فرآیندهای بیوژئوشیمیایی واداشته است.

گرد و غبار بر ابعاد مختلف زندگی انسان‌ها اثر می‌گذارد و سلامت مردم را تهدید می‌کند. در حوزه‌های سلامت و بهداشت، کشاورزی، اقتصاد، مهاجرت و حتی مسائل اجتماعی، اثرگذاری این پدیده محسوس است؛ بنابراین مقابله با آن تنها یک اقدام محیط زیستی نیست، بلکه ضرورتی برای تاب‌آوری جامعه به شمار می‌رود.

کانون‌های منطقه‌ای و جهانی

کانون‌های خارجی

معضل گرد و غبار در ایران تنها به کانون‌های داخلی محدود نیست و از فعالیت چهار کانون اصلی خارجی نیز نشأت می‌گیرد:

• دو کانون در عراق: به ویژه تالاب‌های خشک‌شده مانند «هورالعظیم».
• دو کانون در عربستان و سوریه: عمدتاً بیابان‌ها.

عوامل تشدیدکننده

تعداد روزهای گرد و غباری رابطه مستقیمی با دما و رابطه معکوسی با روزهای بارانی دارد؛ به این معنی که با افزایش گرما و کاهش بارندگی، زمینه برای بلند شدن ذرات فراهم‌تر می‌شود. همچنین، ارتباط مشخصی بین روزهای همراه با گرد و غبار و میزان وزش باد مشاهده می‌شود.

وضعیت استان کرمان

استان کرمان با اقلیم بیابانی و نیمه‌بیابانی و تداوم خشکسالی، با پدیده گرد و غبار هم با منشأ محلی و هم فرااستانی روبرو است. عوامل تشدیدکننده این مسئله در کرمان عبارتند از:

• بادهای ۱۲۰ روزه سیستان.
• همجواری با کویر لوت و کویر مرکزی.
• گرد و غبار ناشی از کویر درانجیر یزد در شمال استان.
• کویر زنگی احمد در شرق.
• گرد و غبار برخاسته از بستر خشک تالاب جازموریان.

ضرورت مدیریت یکپارچه

گرد و غبار، به ویژه زمانی که با خشکسالی و کم‌بارشی همراه می‌شود، از یک پدیده گذرا به یک تهدید جدی روزمره تبدیل می‌گردد. بر اساس گفته‌های مطهره قریشی، کرمان به دلیل شرایط اقلیمی خاص و وجود کانون‌های داخلی و خارجی، بیش از پیش نیازمند نگاه علمی و مدیریت یکپارچه در حوزه‌های زیر است:

• مدیریت منابع آب.
• پایش مستمر کیفیت هوا.
• احیای زیست‌بوم‌های آسیب‌دیده.
• همکاری‌های منطقه‌ای.

تنها با رویکردی هماهنگ می‌توان از گسترش پیامدهای بهداشتی و اقتصادی این بحران جلوگیری کرده و آینده‌ای امن‌تر برای استان کرمان ساخت.