عملیات «قرق»؛ راهکاری نوین برای احیای مراتع لرستان و حفظ ثروت طبیعی

رضا جودکی، رئیس اداره مراتع اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان، از اجرای عملیات «قرق» به عنوان بهترین روش مدیریت، احیا و اصلاح مراتع استان خبر داد. این طرح که به معنای جلوگیری از ورود دام به عرصه‌های مرتعی است، با هدف حفاظت از غنای بی‌نظیر گیاهی جنگل‌ها و مراتع لرستان و جلوگیری از تخریب آنها به اجرا درآمده است.

اهمیت استراتژیک قرق در مدیریت مراتع

بررسی‌ها نشان می‌دهد که اجرای عملیات قرق به بازیابی سریع‌تر توان عرصه‌های مرتعی و رشد بهتر گونه‌های شاخص منطقه کمک شایانی می‌کند. این روش به عنوان یکی از کم‌هزینه‌ترین و موثرترین راه‌ها برای حفاظت از مراتع شناخته می‌شود. ممنوعیت دو ساله ورود دام برای چرا به مناطق تحت قرق، مورد استقبال دامداران نیز قرار گرفته است، چرا که در سال‌های آتی از خرید علوفه بی‌نیاز خواهند شد.

• تعداد دام در استان: ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار راس
• دام وابسته به مراتع: ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار راس
• ظرفیت مراتع: ۲ میلیون راس
• چرای مازاد: ۱ میلیون و ۵۰۰ هزار راس

جودکی همچنین به شناسایی حدود ۳۷ هزار و ۵۰۰ خانوار دامدار در استان اشاره کرد که از این تعداد، ۱۴ هزار و ۵۰۰ خانوار عشایر و مابقی روستاییان ساکن هستند. تاکنون ۲۲ هزار فقره پروانه چرا برای این جامعه هدف صادر شده است.

گنج پنهان گیاهان لرستان

لرستان با ۱۷۰۰ گونه گیاهی شناسایی شده، از تنوع زیستی چشمگیری برخوردار است. از این تعداد، ۲۵۰ گونه کاملاً انحصاری (اندمیک) و مختص جغرافیای استان هستند. عملیات قرق سالانه در مناطق حساس و در معرض خطر تخریب، به منظور حفظ این گونه‌های نادر و کنترل چرای دام انجام می‌شود.

علاوه بر این، ۱۰۵ گونه گیاهی استان در ردیف گیاهان دارویی، خوراکی و صنعتی قرار دارند. در مناطق قشلاقی مانند پلدختر، گیاهانی چون گل نرگس و علف گاوزبان برداشت می‌شوند و در مناطق ییلاقی نیز گیاهان دارویی شاخصی مانند آویشن، گل محمدی، آنقوزه، باریجه و موسیر تولید و بهره‌برداری می‌شوند.

تاکنون ۳۳۰ فقره طرح مرتعداری در لرستان تهیه و تصویب شده که مدیریت ۱۷۰ فقره آن به بهره‌برداران و جوامع محلی واگذار شده است. این امر در راستای سیاست واگذاری امور به مردم صورت گرفته است.

لرستان با در اختیار داشتن ۱.۲ درصد از کل مراتع کشور و ۲.۶ درصد از کل چراگاه‌ها (با احتساب ظرفیت چراگاه‌های زیر آشکوب جنگل‌ها)، ظرفیت بالایی در حوزه دامداری دارد.

تفکیک جغرافیایی مراتع ییلاقی و قشلاقی لرستان

رئیس اداره مراتع اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان وضعیت مراتع استان را به شرح زیر تشریح کرد:

• مراتع قشلاقی: ۲۵۰ هزار هکتار، فصل بهره‌برداری زمستان، گونه غالب علف یک‌ساله. این مراتع بیشتر در شهرستان‌های پلدختر، رومشکان، معمولان، کوهدشت و مناطق جنوبی الیگودرز متمرکز هستند.
• مراتع ییلاقی: ۷۵۰ هزار هکتار، شامل کما، گون، علف‌های چندساله و گیاهان دارویی نادری همچون آنقوزه و باریجه. این مراتع در شهرستان‌های الیگودرز، ازنا، دورود، بروجرد، سلسله، دلفان و شمال خرم‌آباد واقع شده‌اند.

علف‌های مرتعی چندساله در مراتع ییلاقی از نظر ارزش غذایی و پایداری خاک، ارزش به مراتب بالاتری نسبت به علف‌های یک‌ساله قشلاقی دارند.

ثروت پنهان علوفه‌های طلایی

تولید علوفه در لرستان، بسته به شرایط آب و هوایی، نوسانات قابل توجهی دارد:

در سال جاری، نرخ مصوب هر کیلوگرم علوفه ۳۳ هزار و ۲۵۰ تومان تعیین شده که نشان‌دهنده ارزش ریالی و بازاری بسیار بالای علوفه تولیدی در مراتع و جنگل‌های لرستان است.

جودکی تاکید کرد که بر اساس استانداردهای بین‌المللی، ارزش بازاری و علوفه‌ای مراتع تنها ۲۵ درصد از اهمیت واقعی آنها را شامل می‌شود. ۷۵ درصد ارزش حیاتی این عرصه‌ها مربوط به کارکردهای زیست‌محیطی غیرقابل جایگزین است که بقای زاگرس به آن بستگی دارد. این کارکردها شامل حفظ و مهار فرسایش خاک، ذخیره‌سازی نزولات آسمانی، تقویت سفره‌های زیرزمینی، توسعه گیاهان دارویی، ظرفیت‌های گردشگری و تفرجی، تولید عسل و حفظ زیست‌گاه‌های حیات وحش می‌شود.