چالش پسماند در همدان: از افزایش تولید تا ضعف تفکیک از مبدأ و هزینه‌های میلیاردی

همدان، شهری با هویت تاریخی و فرهنگی غنی که همواره به نظم و پاکیزگی شهره بوده، این روزها با معضلی جدی در زمینه مدیریت پسماند دست و پنجه نرم می‌کند. این چالش، نه تنها سیمای شهری را مخدوش کرده، بلکه هزینه‌های گزافی را بر دوش مدیریت شهری تحمیل می‌کند. ریشه این مشکل بیش از آنکه در کمبود تجهیزات یا ضعف خدمات شهری باشد، در تغییر الگوهای رفتاری شهروندان و کاهش حساسیت عمومی نسبت به محیط زندگی مشترک نهفته است.

تصویری نگران‌کننده در معابر شهر

در ساعات پایانی روز، زمانی که شهر در هیاهوی ترافیک بازگشت از کار غرق می‌شود، صحنه‌هایی در برخی محله‌ها به کرات دیده می‌شود که عمق فاجعه را به تصویر می‌کشد: کیسه‌های زباله‌ای که پیش از ساعت مقرر در کنار خیابان‌ها رها شده‌اند، نایلون‌هایی که در کوچه‌ها بر زمین افتاده‌اند و حتی زباله‌هایی که از صندوق عقب خودروها تخلیه می‌شوند. این رفتارها نه تنها با اصول بدیهی شهروندی در تضاد است، بلکه نظم برنامه‌ریزی‌شده جمع‌آوری پسماند را نیز مختل می‌کند.

شهرداری همدان به طور معمول جمع‌آوری زباله را در ساعات شب انجام می‌دهد تا ضمن حفظ بهداشت عمومی، از آلودگی بصری در طول روز جلوگیری شود. اما رهاسازی زباله در ساعات مختلف روز باعث می‌شود کیسه‌ها برای ساعت‌ها در معرض دید عموم قرار گیرند و در مواردی، حیوانات موذی و سگ و گربه آنها را پاره کرده و محتویاتشان را در سطح معابر پخش کنند. این وضعیت، علاوه بر ایجاد نارضایتی شهروندان، بهداشت و سلامت عمومی را به خطر می‌اندازد.

زنگ خطر آمار: سرانه‌ای فراتر از میانگین کشوری

آمارهای رسمی از وضعیت نگران‌کننده‌ای حکایت دارد. هر شهروند همدانی روزانه بین ۸۰۰ تا ۸۵۰ گرم زباله تولید می‌کند؛ رقمی که به طور قابل توجهی بالاتر از میانگین کشوری (حدود ۷۰۰ گرم) است. این میزان تولید، در مجموع صدها تن پسماند را در هر شبانه‌روز وارد چرخه جمع‌آوری و دفع می‌کند. کارشناسان، افزایش مصرف‌گرایی، تغییر سبک زندگی و استفاده گسترده از کالاهای یکبار مصرف را از مهم‌ترین عوامل رشد تولید زباله در سال‌های اخیر می‌دانند و بر ضرورت اصلاح الگوی مصرف و تقویت فرهنگ کاهش تولید پسماند تاکید دارند.

هزینه‌های گزاف مدیریت پسماند

مرتضی رضایی، مدیر خدمات شهری شهرداری همدان، به هزینه‌های سنگین جمع‌آوری و انتقال پسماند اشاره می‌کند و می‌گوید: «جمع‌آوری هر کیلوگرم زباله حدود ۱۲ هزار ریال هزینه در پی دارد و این موضوع روزانه نزدیک به ۶ میلیارد ریال بار مالی به شهر تحمیل می‌کند.» وی افزود که این منابع مالی در صورت کاهش تولید زباله و افزایش مشارکت شهروندان در تفکیک از مبدأ، می‌تواند به سمت توسعه زیرساخت‌های شهری، بهبود معابر، گسترش فضای سبز و ارتقای کیفیت خدمات عمومی هدایت شود، اما در شرایط فعلی، بخش قابل توجهی از بودجه صرف مدیریت پسماند می‌شود.

وی همچنین اعلام کرد که روزانه ۴۵۰ تا ۵۰۰ تن پسماند در این شهر تولید می‌شود. در حالی که میانگین تولید زباله در کشور به ازای هر نفر حدود ۷۰۰ گرم و در برخی شهرها مانند اصفهان نزدیک به ۵۰۰ گرم است، در همدان به دلیل انجام نشدن تفکیک زباله از مبدأ، حجم پسماند تولیدی بالاتر از میانگین قرار دارد.

حلقه مفقوده تفکیک زباله از مبدأ

کارشناسان محیط زیست معتقدند که ضعف در تفکیک زباله از مبدأ یکی از اصلی‌ترین چالش‌های موجود است. بخش قابل توجهی از پسماند شهری همدان را زباله‌های خشک و قابل بازیافت (حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد) تشکیل می‌دهد، اما به دلیل اختلاط با زباله‌های تر، تنها حدود ۱۵ درصد از این میزان وارد چرخه بازیافت می‌شود و مابقی به سایت‌های دفن منتقل می‌گردد. این در حالی است که بازیافت اصولی می‌تواند علاوه بر کاهش حجم زباله دفنی، به حفظ منابع طبیعی، کاهش آلودگی خاک و آب‌های زیرزمینی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی منجر شود.

شهرداری همدان اقداماتی نظیر راه‌اندازی ایستگاه‌های بازیافت هوشمند و اپلیکیشن «بهروب» برای دریافت زباله‌های تفکیک‌شده از درب منازل را در دستور کار قرار داده است. با این حال، تنها حدود ۱۲ هزار نفر از شهروندان همدانی این سامانه را نصب کرده‌اند که نشان‌دهنده نیاز به مشارکت بیشتر است. مدیر خدمات شهری شهرداری همدان یکی از چالش‌های اصلی را بی‌توجهی به زمان‌بندی خروج زباله (ساعت مجاز ۲۰ تا ۲۲) عنوان کرد.

حرکت به‌سوی بازیافت هوشمند و چشم‌انداز آینده

در ماه‌های اخیر، شهرداری همدان با اجرای طرح ایستگاه‌های بازیافت هوشمند که به شهروندان در ازای تحویل زباله‌های خشک امتیاز تشویقی می‌دهد، گامی در مسیر فرهنگ‌سازی برداشته است. برنامه‌های آینده شامل ایجاد سایت پردازش پسماند، تولید سوخت RDF از زباله‌های دارای ارزش حرارتی و تحویل آن به کارخانه سیمان، تبدیل زباله به انرژی و استفاده از کمپوست در کشاورزی است.

محمدرضا شریفی، کارشناس محیط‌زیست و مدیریت پسماند، تاکید می‌کند که تا زمانی که تفکیک زباله از مبدأ به یک رفتار روزمره در خانواده‌ها تبدیل نشود، هیچ فناوری یا زیرساختی به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل پسماند را حل کند. وی آموزش از مدارس، شفاف‌سازی هزینه‌های واقعی زباله و ایجاد مشوق‌های ملموس برای شهروندان را سه ضلع اصلی موفقیت در مدیریت پسماند شهری می‌داند.

مسئولیت مشترک برای شهری پاکیزه

چالش مدیریت پسماند در همدان، بیش از آنکه ناشی از کمبود زیرساخت باشد، ریشه در ضعف فرهنگ تفکیک از مبدأ، افزایش مصرف‌گرایی و بی‌توجهی به زمان‌بندی خروج زباله دارد. عبور از این وضعیت نیازمند تقویت آموزش عمومی، نهادینه‌سازی فرهنگ تفکیک زباله در خانواده‌ها و مدارس، استفاده از مشوق‌های ملموس برای مشارکت شهروندان و اطلاع‌رسانی شفاف درباره هزینه‌های واقعی مدیریت پسماند است.

حفظ پاکیزگی همدان صرفاً وظیفه شهرداری نیست، بلکه مسئولیتی مشترک میان مدیران شهری و همه شهروندان است. با مشارکت آگاهانه در کاهش تولید زباله، تفکیک از مبدأ و رعایت زمان‌بندی خروج پسماند، می‌توان همدان را دوباره به شهری پاکیزه و الگوی فرهنگ شهرنشینی در منطقه تبدیل کرد. پایتخت تاریخ و تمدن ایران برای عبور از این چالش، بیش از هر چیز به احیای حس تعلق و مسئولیت‌پذیری جمعی نیاز دارد تا دیگر شاهد بی‌تفاوتی در کوچه‌های شهر نباشیم.