زنجان در آستانه بحران جمعیتی: هشدار درباره کاهش نرخ جایگزینی و افزایش سالمندی

روند تحولات جمعیتی در زنجان

احمدی توضیح داد که آنچه امروز در زنجان مشاهده می‌شود، بخشی از یک روند جهانی است که در ایران و به‌ویژه در زنجان با تأخیر نسبت به کشورهای پیشرفته، اما با سرعت بیشتری رخ داده است. او به آغاز تحولات جمعیتی در کشور از دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی اشاره کرد که با گسترش خدمات بهداشتی، کاهش مرگ‌ومیر و افزایش امید به زندگی، زمینه برای رشد جمعیت فراهم شد. این روند در دهه ۶۰ به‌طور محسوس‌تر آشکار شد، زمانی که مدارس چندشیفته، کمبود امکانات آموزشی و فشار جمعیتی از نخستین نشانه‌های این رشد بودند.

آمار و ارقام نگران‌کننده

این پژوهشگر جمعیتی، آمار نگران‌کننده‌ای را ارائه داد:

• نرخ رشد جمعیت در زنجان: حدود ۰.۸۱ درصد است که نشان‌دهنده وضعیت رشد کند جمعیت در استان است.
• نرخ جایگزینی جمعیت در زنجان: ۱.۵۷ درصد عنوان شد، در حالی که نرخ جایگزینی استاندارد جهانی ۲.۱ است. تداوم این وضعیت به کاهش تدریجی جمعیت در سال‌های آینده منجر خواهد شد.

«پنجره جمعیتی» و «پنجره سالمندی»

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان به مفهوم «پنجره جمعیتی» اشاره کرد که دوره‌ای است که سهم جمعیت در سن کار افزایش می‌یابد و در صورت وجود زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی، فرصتی برای توسعه محسوب می‌شود. اما او هشدار داد که اگر جامعه توان جذب این جمعیت را نداشته باشد، همین فرصت به بحران بدل خواهد شد.

احمدی تأکید کرد که رشد جمعیت تنها در صورتی نعمت است که بسترهای لازم برای بهره‌گیری از آن فراهم باشد؛ در غیر این صورت، ضعف زیرساخت‌ها، نرخ بالای بیکاری و ناتوانی بازار کار، رشد جمعیت را به مسئله‌ای پرهزینه تبدیل می‌کند.

وی افزود: «با پایان یافتن پنجره جمعیتی فعلی، زنجان در دهه‌های آینده وارد پنجره سالمندی خواهد شد؛ دورانی که جمعیت جوان امروز به سالمندانی نیازمند خدمات گسترده درمانی، مراقبتی و رفاهی تبدیل می‌شود. از این منظر، کاهش جمعیت فعال می‌تواند فشار مضاعفی بر زیرساخت‌های بیمه، درمان و خدمات اجتماعی وارد کند.»

افزایش امید به زندگی و چالش‌های آن

احمدی به افزایش امید به زندگی نیز اشاره کرد که می‌تواند فشار بر زیرساخت‌ها را تشدید کند. میانگین امید به زندگی از حدود ۶۵ سال به بیش از ۷۷ سال رسیده است. این بدان معناست که سال‌های بیشتری از عمر نیازمند مراقبت، دارو و خدمات اجتماعی خواهد بود؛ خدماتی که باید توسط جمعیت جوان تأمین شود.

پیامدهای شهرنشینی و مهاجرت

او همچنین به نقش گسترش شهرنشینی، کاهش جمعیت روستایی و مهاجرت‌های داخلی و خارجی اشاره کرد و گفت: «ابتدا تمرکز جمعیت در مرکز استان شکل گرفت و پس از ناتوانی این مرکز در پاسخگویی به نیازها، روند مهاجرت به استان‌های بزرگ‌تر و حتی به خارج از کشور شدت یافت.»

راهکارهای پیش رو

احمدی خاطرنشان کرد که کاهش نرخ باروری در زنجان و پایین بودن نرخ جایگزینی، اگر با اصلاح سیاست‌های اقتصادی، حمایت از خانواده و اشتغال جوانان همراه نشود، آینده استان را با چالش جدی کاهش جمعیت و افزایش سالمندی روبه‌رو خواهد کرد.