نقد نظام آموزشی: از یادگیری مادام‌العمر تا چالش‌های نگاه اقتصادی در دانشگاه

بختیار شعبانی ورکی، عضو هیئت علمی علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد، با تاکید بر شعار «یادگیری، شیوه یادگیری است» در تعلیم و تربیت، به نقد رویکرد محدودکننده آموزش به مقاطع تحصیلی خاص پرداخت. وی با اشاره به ضرب‌المثل چینی «اگر به کسی یک وعده ماهی بدهید، فقط یک وعده سیر می‌شود، اما اگر ماهی‌گیری را به او بیاموزید، برای همیشه از آن بهره‌مند خواهد شد»، منطق زیربنایی آموزش مادام‌العمر را در یادگیری «روش یادگیری» دانست.

بازتعریف نقش معلم: از انتقال‌دهنده تا روشنفکر تحول‌آفرین

شعبانی ورکی معتقد است معلمان باید از نقش سنتی خود به عنوان «انتقال‌دهنده دانش» فاصله بگیرند و نقش خود را بازتعریف کنند. او معلمان را به سه گروه تقسیم می‌کند:

• معلم انتقال‌دهنده دانش: این الگو که صرفاً به انتقال اطلاعات می‌پردازد و کمتر به رشد عمیق‌تر یادگیرنده توجه دارد، همچنان رایج است.
• معلم کنشگر فکور: به تعبیر استیفنز، این معلم دائماً درباره عملکرد خود تأمل کرده، آن را زیر سوال می‌برد و می‌پرسد آیا آنچه در کلاس رخ می‌دهد، واقعاً به رشد شاگردان کمک می‌کند یا فقط به انتقال اطلاعات محدود شده است.
• معلم روشنفکر تحول‌آفرین: این معلم شاگردان را به جامعه می‌برد تا نابرابری‌ها و دشواری‌های اجتماعی را از نزدیک ببینند و درباره آن‌ها بیندیشند. هدف در این رویکرد، فراهم کردن فرصت‌هایی برای رشد فکری، اخلاقی و اجتماعی است و پایه‌ی اصلی یادگیری مادام‌العمر را شکل می‌دهد.

چالش‌های نظام آموزشی و نادیده گرفتن ابعاد انسانی

این عضو هیئت علمی به آسیب‌های نظام آموزشی اشاره کرد و گفت که توجه بیش از حد به جنبه‌های فنی و رسمی، ابعاد انسانی تربیت را نادیده می‌گیرد. او با ذکر مثال‌هایی از افراد موفق تحصیلی که در مهارت‌های ارتباطی و رشد عاطفی ضعف جدی دارند، تاکید کرد که تربیت نباید صرفاً یک امر فنی و قابل اندازه‌گیری باشد.

«وقتی کودکی تنها به‌خاطر نمرات خوبش دیده می‌شود، اما روابط اجتماعی، هیجانی و عاطفی او مورد توجه قرار نمی‌گیرد، در آینده ممکن است با وجود موفقیت تحصیلی، در زندگی شخصی و اجتماعی دچار اختلال شود.»

شعبانی ورکی بر لزوم همراهی آموزش رسمی و غیررسمی تاکید کرد. آموزش رسمی بر پایه نمره و مدرک عمل می‌کند، اما آموزش غیررسمی تجلی «ریسک زیبای تربیت» است که در پیش‌بینی‌ناپذیری آن نهفته و فرصت خلاقیت و نوآوری را فراهم می‌کند.

هشدار درباره غلبه نگاه اقتصادی بر آموزش عالی

وی نسبت به غلبه نگاه اقتصادی بر آموزش عالی هشدار داد و آن را از چالش‌های جدی دانشگاه‌های امروز دانست. او با اشاره به طبقه‌بندی علوم (نظری، تجربی، کاربردی)، تاکید کرد که علوم کاربردی بدون تکیه بر علوم نظری و تجربی بی‌فایده‌اند.

طرح «دانشگاه نسل سوم» که از دهه ۱۹۶۰ میلادی مطرح شد و در سال‌های اخیر در ایران نیز مورد توجه قرار گرفته، به کالایی‌شدن آموزش عالی انجامیده است. در این الگو، ارزشمندی استادان بر اساس جذب پروژه و درآمدزایی سنجیده می‌شود. شعبانی ورکی این رویکرد را یک سوءتفاهم بزرگ دانست و بیان کرد که رشته‌هایی مانند فلسفه با وجود عدم امکان تعریف پروژه‌های درآمدزا به معنای رایج، بی‌فایده نیستند و به قول سقراط باید نشان دهند چگونه می‌توانند در بهبود زندگی انسان‌ها نقش ایفا کنند.

مشکلات کنونی نظام آموزش عالی:

• عملکرد برخی استادان: صرفاً به انتقال دانش بسنده می‌کنند و در تولید، نقد یا توسعه نظریه‌ها نقش فعالی ندارند.
• حکمرانی آموزش عالی: تحت تأثیر نگاه اقتصادی و بازاری قرار گرفته است که منجر به کاهش ظرفیت رشته‌های نظری مانند ریاضیات محض یا فلسفه می‌شود.

این روند محدود به ایران نیست و در دانشگاه‌های معتبر جهان نیز تعداد استادان رشته‌هایی مانند فلسفه تعلیم و تربیت کاهش یافته است. با این حال، انجمن‌ها و مقالات در این زمینه افزایش یافته و فیلسوفان تعلیم و تربیت به دپارتمان‌های خویشاوند مانند مدیریت یا سیاست‌گذاری آموزشی رفته‌اند.

اهمیت مشاوره تخصصی برای انتخاب مسیر تحصیلی

شعبانی ورکی بر اهمیت مشاوره تخصصی برای انتخاب مسیر تحصیلی و شناخت استعداد تاکید کرد. او توصیه کرد که نوجوانان برای شناخت استعدادهای خود با متخصصان و شخصیت‌های صاحب‌فکر مشورت کنند، نه با کسانی که نگاهشان صرفاً اقتصادی و بازاری است.