افزایش ۶۰۰ درصدی قیمت کود شیمیایی: چالش امنیت غذایی و راهکارهای کاهش وابستگی

رشد بی‌سابقه قیمت کودهای شیمیایی

وزارت جهاد کشاورزی در تاریخ ۱۲ اردیبهشت‌ماه، نرخ‌های جدید فروش انواع کودهای شیمیایی را اعلام کرد که نشان‌دهنده افزایش قابل‌توجه قیمت نهاده‌های پایه کشاورزی است. بر اساس این نرخ‌نامه:

• قیمت هر کیلوگرم سوپر فسفات تریپل به بیش از ۱,۴۳۲,۰۰۰ ریال رسیده و هر کیسه ۵۰ کیلویی آن بیش از ۷۱,۰۰۰,۰۰۰ ریال قیمت‌گذاری شده است.
• کود سولفات پتاسیم با نرخ بیش از ۶۸,۰۰۰,۰۰۰ ریال برای هر کیسه عرضه می‌شود.
• کلروپتاسیم گرانوله با قیمت بیش از ۴۶,۰۰۰,۰۰۰ ریال.
• کود فسفات ۲۵ درصد با نرخ بیش از ۵۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال.
• کود فسفات ساده با قیمت بیش از ۳۳,۰۰۰,۰۰۰ ریال.

این ارقام نشان می‌دهد که هزینه تأمین کود شیمیایی کشاورزی در سال جاری، رشدی حدود ۶۰۰ درصدی را تجربه کرده است.

عوامل مؤثر بر افزایش قیمت و پیامدها

مجموعه‌ای از عوامل، از جمله حذف ارز ترجیحی و حرکت به سمت آزادسازی نرخ ارز، در کنار تنش‌های منطقه‌ای، اختلال در مسیرهای تجاری و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و تأمین مواد اولیه، بازار نهاده‌های کشاورزی را تحت فشار قرار داده است. نگرانی اصلی تنها رشد قیمت کود نیست، بلکه پیامدهای احتمالی آن برای تولید محصولات کشاورزی است. بسیاری از فعالان این بخش هشدار می‌دهند که افزایش شدید هزینه نهاده‌ها ممکن است مصرف کود را کاهش دهد و این موضوع در نهایت بر عملکرد زمین‌های کشاورزی و میزان تولید اثر بگذارد.

از سوی دیگر، بنگاه‌های فعال در حوزه تولید و تأمین نهاده نیز با چالش‌هایی نظیر تأمین سرمایه، افزایش نرخ ارز و دشواری واردات مواد اولیه مواجه هستند که می‌تواند بر پایداری زنجیره تأمین کشاورزی تأثیرگذار باشد.

بحران جهانی و نقش تنگه هرمز

این بحران صرفاً محدود به ایران نیست و بازار جهانی نیز در ماه‌های اخیر با نوسانات کم‌سابقه‌ای در حوزه کودهای شیمیایی روبه‌رو شده است. گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که تنش‌های منطقه‌ای و اختلال در تنگه هرمز، که یکی از مسیرهای مهم انتقال کود، آمونیاک و مواد اولیه پتروشیمی است، بازار جهانی نهاده‌های کشاورزی را تحت تأثیر قرار داده است. روزنامه واشنگتن پست گزارش داده که افزایش هزینه سوخت و کمبود کود، کشاورزان برخی کشورهای آسیایی از جمله تایلند را ناچار به کاهش سطح زیر کشت یا محدود کردن مصرف کود کرده است. همزمان، صندوق بین‌المللی پول نیز نسبت به تبعات تداوم تنش‌ها بر رشد اقتصادی جهان و امنیت غذایی هشدار داده است.

اثر جراحی اقتصادی بر قیمت کود

هامان هاشمی، نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران، معتقد است که همزمانی حذف ارز ترجیحی، وقوع تحولات ژئوپلیتیک و تشدید محدودیت‌ها در تجارت دریایی، قیمت کودهای شیمیایی را تا حدود ۶۰۰ درصد افزایش داده است. او تصریح کرد که بخشی از این افزایش قیمت طبیعی است و ناشی از سیاست آزادسازی ارز است که بر اساس مطالبه فعالان اقتصادی اجرایی شده است. با این حال، همپوشانی این تصمیم با شرایط منطقه‌ای، وضعیت را دشوارتر کرده است. او همچنین تأکید کرد که افزایش قیمت کود یک مسئله جهانی است و بیش از ۴۴ درصد گوگرد جهان، ۱۸ درصد کل مصرف جهان و بیش از ۳۰ درصد آمونیاک مصرفی جهان وابسته به مسیر تنگه هرمز است و شرایط کنونی این منطقه قیمت جهانی کود را با نوسانات زیادی همراه کرده است.

استراتژی کاهش وابستگی و راهکارهای آینده

کارشناسان معتقدند سیاست‌گذاری در حوزه کشاورزی باید فراتر از کنترل مقطعی قیمت‌ها حرکت کند و به سمت کاهش وابستگی به نهاده‌های وارداتی، حمایت از تولید داخلی و توسعه کودهای بیولوژیک برود.

راهکارهای کوتاه‌مدت:

• بازبینی کوتاه‌مدت در قیمت کودهای پایه (کودهای دولتی).
• اتخاذ سیاست‌های حمایتی از تولید محصولات کشاورزی، به‌ویژه محصولات استراتژیک مانند گندم و کلزا، مشابه کشورهای توسعه‌یافته.

راهکارهای میان‌مدت:

• تأکید وزارت جهاد کشاورزی بر شرکت‌های دانش‌بنیان تولیدکننده کودهای بیولوژیک و جایگزینی آن‌ها با کودهای شیمیایی.

نقشه راه بلندمدت:

• تسهیل واردات و تأمین منابع مالی برای استان‌های مرزی با ظرفیت تأمین نهاده‌ها، به‌ویژه استان‌های شمالی کشور از طریق مسیرهایی مانند مرز خشکی اینچه‌برون که به چین متصل می‌شود.

امنیت غذایی در گرو سیاست‌گذاری صحیح

نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی تأکید کرد که اگر سیاست قیمت‌گذاری محصولات استراتژیک به درستی انجام شود و مطالبات کشاورزان به موقع پرداخت شود، کشاورز قدرت خرید لازم را برای مدیریت تولید خود با بهترین کیفیت خواهد داشت و در نتیجه تأثیر چندانی بر امنیت غذایی کشور نخواهد گذاشت.

وی همچنین افزود که با توجه به افزایش نرخ ارز و بالا رفتن هزینه‌های تولید، در بخش‌هایی که امکان تولید داخلی محصولات وجود دارد، باید کنسرسیومی میان وزارتخانه‌های مرتبط شکل بگیرد و بسته‌های تشویقی برای تأمین منابع مالی شرکت‌های تولیدکننده، به ویژه شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه کودهای بیولوژیک، طراحی شود. استفاده از ظرفیت کودهای بیولوژیک و سبز، که در کشور نیز وجود دارد، نیازمند برنامه‌ریزی منسجم، تسهیل تأمین منابع مالی و ترویج گسترده این محصولات است.

در نهایت، بازار کودهای شیمیایی تنها با یک افزایش قیمت ساده مواجه نیست، بلکه در میانه تلاقی سیاست‌های اقتصادی، تحولات ژئوپلیتیک و دغدغه‌های امنیت غذایی قرار گرفته است. مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ در حوزه حمایت از تولید، تأمین نهاده، توسعه فناوری‌های نوین و تقویت توان مالی کشاورزان می‌تواند از تبدیل این بحران به یک چالش عمیق‌تر جلوگیری کند، چرا که امنیت غذایی بیش از هر زمان دیگری به پایداری تولید گره خورده است.