چالش‌های اهدای عضو و مرگ مغزی در ایران: از ناآگاهی جامعه تا آمارهای نگران‌کننده

مرگ مغزی؛ پدیده‌ای ناشناخته و چالش‌برانگیز

دکتر سیحون توضیح داد که مرگ مغزی تنها عامل یک درصد از کل مرگ‌ها در جامعه است و به همین دلیل برای عموم مردم کمتر شناخته شده است. برخلاف مرگ قلبی که کاملاً پذیرفته شده است، جامعه هنوز مرگ مغزی را به عنوان یک مرگ قطعی به رسمیت نمی‌شناسد. این عدم پذیرش، چالشی بزرگ در مسیر اهدای عضو ایجاد می‌کند؛ زیرا وقتی مرگ مغزی رخ می‌دهد، با وجود توقف کامل عملکرد مغز، تنفس مصنوعی و تپش قلب (با حمایت دستگاه) باعث می‌شود که خانواده‌ها تصور کنند فرد هنوز زنده است.

وی تشریح کرد که در مرگ مغزی، خون‌رسانی به مغز به طور کامل قطع شده و سلول‌های عصبی شروع به از بین رفتن می‌کنند. طی ۳ تا ۵ روز، مغز به حالتی خمیری و بدبو تبدیل شده و هیچ سلول زنده‌ای در آن باقی نمی‌ماند. در این شرایط، بازگرداندن فرد به زندگی بی‌معناست.

«ارتباط خون‌رسانی بین مغز و سایر ارگان‌ها با مرگ مغزی قطع می‌شود. هنگامی که خون‌رسانی به مغز انجام نشود و به طور کامل قطع شود، عملاً اکسیژن و غذا به مغز نمی‌رسد. در چنین شرایطی سلول‌های عصبی داخل مغز شروع به مرگ می‌کنند.»

تفاوت کما و مرگ مغزی

دکتر سیحون با تاکید بر تفاوت اساسی میان کما و مرگ مغزی، توضیح داد که در کما، ساختار مغز و سلول‌های آن زنده هستند و امکان بازگشت هوشیاری وجود دارد. اما در مرگ مغزی، هیچ امیدی به بازگشت نیست و هیچ موردی از بازگشت به زندگی پس از تایید مرگ مغزی در جهان گزارش نشده است.

آمارهای نگران‌کننده اهدای عضو در ایران

رئیس شبکه فراهم‌آوری اعضا و نسوج دانشگاه علوم پزشکی تهران به آمارهای تقریبی اشاره کرد و گفت: «سالانه حدود ۳۰۰۰ تا ۳۵۰۰ نفر در ایران دچار مرگ مغزی می‌شوند. از این تعداد، تنها ۱۲۰۰ نفر موفق به اهدای عضو می‌شوند و بیش از ۲۰۰۰ نفر به دلیل عدم شناسایی، عدم رضایت یا از دست رفتن زمان طلایی، فرصت اهدا را از دست می‌دهند.»

• هر ۱۰ دقیقه: یک نفر به لیست انتظار پیوند عضو اضافه می‌شود.
• هر ۲ ساعت: یک نفر به دلیل نبود عضو پیوندی فوت می‌کند.
• سالانه: ۷۰۰۰ ارگان مناسب پیوند به زیر خاک می‌رود که می‌توانند جان ۷۰۰۰ نفر را نجات دهند.
• بیش از ۵۰۰۰ نفر: در حال حاضر در صف انتظار پیوند قرار دارند.

وی افزود که میانگین سنی مرگ مغزی در ایران کمتر از ۵۰ سال است که نشان‌دهنده کیفیت بالای ارگان‌های قابل اهدا در کشور است.

جایگاه ایران در اهدای عضو و مقایسه با جهان

ایران با وجود کسب رتبه نخست اهدای عضو در آسیا، در جایگاه جهانی ۳۵ تا ۳۶ قرار دارد. دکتر سیحون این جایگاه را قابل ارتقا دانست و به تفاوت قوانین اهدای عضو در ایران و اسپانیا (رتبه نخست جهانی) اشاره کرد. در اسپانیا، تمام افراد مرگ مغزی کاندید اهدا محسوب می‌شوند مگر اینکه کتباً مخالفت کرده باشند، در حالی که در ایران، رضایت خانواده شرط اصلی است. وی تاکید کرد که کارت اهدای عضو در ایران تنها یک دلیل برای رضایت فرد محسوب می‌شود و ملاک اصلی نیست.

چالش‌ها و راهکارهای ارتقاء اهدای عضو

۱. زمان طلایی و کسب رضایت

دکتر سیحون بر اهمیت «دقایق» در فرآیند کسب رضایت تاکید کرد. با آغاز انتشار سم پس از مرگ مغزی، ارگان‌ها به سرعت از بین می‌روند:

• کمتر از ۲۴ ساعت: ریه‌ها قابلیت پیوند را از دست می‌دهند.
• ۴۸ تا ۷۲ ساعت: قلب قابلیت اهدا را از دست می‌دهد.

کسب رضایت از خانواده‌های داغدار در این مدت کوتاه، کاری بسیار دشوار است.

۲. تکریم اهداکنندگان

وی بر ضرورت تکریم خانواده‌های اهداکننده تاکید کرد و گفت: «خانواده‌های اهداکننده با تصمیم خود، حیات را به ۸ نفر دیگر هدیه می‌دهند. تمام هزینه‌های درمانی اهداکنندگان رایگان بوده و در قطعه نام‌آوران بهشت زهرا دفن می‌شوند. تیم‌های مددکاری، روانشناسان و روانپزشکان نیز خدمات حمایتی به این خانواده‌ها ارائه می‌دهند.»

۳. چالش‌های جنگ و اهدای عضو

دکتر سیحون به سختی‌های فرآیند اهدای عضو در دوران جنگ اشاره کرد و گفت که با وجود محدودیت‌های هوایی و زمینی و حتی حمله به بیمارستان‌ها، تیم ۲۶۰ نفره اهدای عضو با فعالیت دو شیفته و به خطر انداختن جان خود، این فرآیند را متوقف نکردند. وی حتی به اهدای عضو یک شهید ۳۰ ساله در فروردین ماه اشاره کرد.

۴. سه ضلع اهدای عضو

دکتر سیحون اهدای عضو را دارای سه ضلع اصلی دانست:

• نیروی انسانی (۲۰٪): هیچ کمبود متخصص در این زمینه وجود ندارد.
• تجهیزات (۳۰٪): نیاز به به‌روزرسانی تجهیزات برای افزایش مدت زمان نگهداری ارگان‌ها ضروری است.
• فرهنگ‌سازی (۵۰٪): مهم‌ترین چالش و نیاز به اقدامات گسترده دارد.

ایران در پیوند کبد رتبه نخست جهان را دارد و یک بیمارستان در شیراز بیشترین میزان پیوند کبد را در سطح جهانی انجام می‌دهد.

۵. مطالبات کادر درمان و تعرفه‌ها

رئیس مرکز تحقیقات و بانک فرآورده‌های پیوند ایران از عدم پرداخت کارانه پرستاران فعال در این حوزه به مدت ۱۴ ماه انتقاد کرد و گفت که این موضوع می‌تواند در آینده چالش‌ساز شود. همچنین، تعرفه‌های اهدای عضو پس از ۳ سال تغییر کرده‌اند، اما هنوز اجرایی نشده‌اند که این نیز بر روند کار تاثیر منفی می‌گذارد.

دعوت به حمایت و حفظ جایگاه

دکتر سیحون از سیاست‌گذاران خواست تا فرآیند اهدا را به صورت ویژه ببینند، زیرا پیوند عضو نشانه‌ای از پیشرفت حوزه سلامت است. او هشدار داد که اگر به فرهنگ‌سازی، تجهیزات و حمایت از کادر درمان توجه نشود، کشورهای حاشیه خلیج فارس که با سرعت بالا در حال رشد هستند، جایگاه ایران در آسیا را تهدید خواهند کرد.

وی در پایان تاکید کرد که اهدای عضو نه تنها جان انسان‌ها را نجات می‌دهد، بلکه هزینه‌های درمانی سنگینی مانند دیالیز را به شدت کاهش می‌دهد و جایگاه کنونی کشور در گرو تلاش‌های بی‌وقفه کادر درمان است.