بحران جمعیت در ایران: کاهش ۱۰ درصدی ولادت‌ها و سونامی سالمندی در راه

مسئله جوانی جمعیت و پیشگیری از ورود به بحران سالمندی، امروزه از یک دغدغه اجتماعی فراتر رفته و به یکی از محورهای کلیدی امنیت ملی و توسعه پایدار ایران در دهه‌های آینده تبدیل شده است. آمارها نشان می‌دهند که توازن میان نرخ موالید و مرگ‌ومیر در حال نزدیک شدن به نقطه‌ای بحرانی است که می‌تواند ساختار اقتصادی، امنیتی و نظام‌های حمایتی جامعه را با چالشی بی‌بازگشت مواجه کند.

با وجود تصویب قانون جوانی جمعیت و تأکیدات مکرر در اسناد بالادستی، شکاف معناداری میان آرمان‌های ذهنی خانواده‌های ایرانی برای فرزندآوری و واقعیت‌های عینی موجود در جامعه مشاهده می‌شود که این امر ضرورت بازخوانی دقیق داده‌های آماری و تحلیل موانع ساختاری را بیش از پیش نمایان می‌کند.

وضعیت نگران‌کننده جمعیت ایران

رضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با استناد به داده‌های تازه ثبت احوال و مرکز آمار، به نابرابری‌های فاحش منطقه‌ای در نرخ زاد و ولد، وضعیت نگران‌کننده سزارین در میان جمعیت ایرانی و چالش‌های جدی نظام سلامت در مواجهه با سونامی سالمندی در دو دهه آینده اشاره کرده است.

تمایل به فرزندآوری در برابر واقعیت

یک پیمایش ملی نشان می‌دهد که به طور میانگین هر ایرانی تمایل دارد حداقل ۲.۶ فرزند داشته باشد که این تمایل بالاتر از حد جایگزینی است. اما در عمل، میانگین باروری به ۱.۵ فرزند می‌رسد. این بدان معناست که شرایط موجود به خانواده‌ها اجازه نمی‌دهد به ایده ذهنی خود برای فرزندآوری دست یابند و بسیاری به یک فرزند بسنده می‌کنند یا اصلاً فرزندی به دنیا نمی‌آورند.

کاهش ولادت‌ها و بحران نرخ جایگزینی

آمارهای ثبت احوال نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۳ تعداد تولدهای زنده حدود ۹۷۹ هزار مورد بود، اما این رقم در سال ۱۴۰۴ به ۸۹۲ هزار تولد کاهش یافت که معادل کاهش ۹۰ هزار ولادت یا ۱۰ درصدی است. اگرچه جمعیت کل کشور به دلیل پیشی گرفتن ولادت بر مرگ و میر حدود ۴۵۰ هزار نفر افزایش یافته، اما نرخ باروری کل (TFR) از ۱.۴۵ به ۱.۳۵ رسیده است.

حد جایگزینی برای ثابت ماندن جمعیت ۹۰ میلیونی ایران ۲.۱ است. به عبارت دیگر، ۱۰ خانم ایرانی باید ۲۱ بچه به دنیا بیاورند تا وضعیت فعلی ثابت بماند. اگر این نرخ پایین بیاید، جمعیت سال به سال کاهش خواهد یافت.

تضاد میان افزایش امید به زندگی و کاهش موالید

در سال ۱۳۵۵، نرخ فرزندآوری به ازای هر خانم ۷ فرزند بود، در حالی که اکنون این عدد ۱.۳۵ است. از سوی دیگر، امید به زندگی که ۵۰ سال پیش ۵۰ سال بود، اکنون به ۷۷ سال رسیده است. این وضعیت، جامعه را به شدت به سمت سالمندی سوق می‌دهد. در حال حاضر، سالمندان بالای ۶۰ سال حدود ۱۰ درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند، اما پیش‌بینی می‌شود در دو دهه آینده این آمار به ۲۵ تا ۳۰ درصد برسد؛ یعنی از هر سه نفر، یک نفر بالای ۶۰ سال خواهد بود.

خطر خروج از پنجره طلایی جمعیت

مفهوم «پنجره جمعیتی» به جمعیت بین ۱۵ تا ۶۵ سال (جمعیت مولد) اشاره دارد، در حالی که افراد زیر ۱۵ سال و بالای ۶۵ سال «جمعیت وابسته» محسوب می‌شوند. ایران در حال حاضر در پنجره طلایی جمعیتی قرار دارد و بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد جمعیت آن مولد هستند و مالیات و بیمه پرداخت می‌کنند.

با این حال، اگر ولادت‌های جدید این پنجره را پر نکنند، این جمعیت انبوه فعلی به زودی وارد سن بالای ۶۵ سال و جمعیت وابسته خواهند شد. در آن زمان، هزینه‌های حقوق بازنشستگی و درمانی به شدت افزایش خواهد یافت. در حال حاضر، سالمندان ۱۰ درصد جامعه هستند، اما ۴۰ درصد تخت‌های بیمارستانی را اشغال کرده‌اند. تصور کنید وقتی این آمار به ۳۰ درصد برسد، تخت‌های موجود حتی پاسخگوی نیاز اولیه هم نخواهد بود.

نابرابری منطقه‌ای در زاد و ولد

هنوز ۳۲ شهرستان در کشور دارای نرخ باروری (TFR) بالای ۲.۵ هستند، از جمله شهرستان‌هایی در سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، خوزستان، خراسان رضوی (خاف) و کرمان. طبق آمار سال ۱۴۰۴، نرخ خام تولد به ازای هر هزار نفر در سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خوزستان بیشترین میزان را دارد، در حالی که در گیلان، البرز، مازندران و تهران کمترین است. به عنوان مثال، در سیستان و بلوچستان به ازای هر هزار نفر ۲۳ بچه در سال به دنیا می‌آید، اما در گیلان، البرز، مازندران و تهران این عدد تنها ۶ تا ۷ بچه است؛ یعنی میزان زاد و ولد در سیستان حدود ۴ برابر گیلان است. در حال حاضر، رشد جمعیت در برخی استان‌ها مانند گیلان در حال منفی شدن است.

آمار ازدواج و طلاق

در سال ۱۴۰۳، کمترین آمار ازدواج متعلق به استان‌های سمنان، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد و خراسان جنوبی بود و بیشترین آمار ازدواج در تهران، خراسان رضوی، خوزستان و فارس ثبت شد. روند طلاق نیز در استان‌های تهران، خراسان رضوی، خوزستان، فارس و اصفهان بیش از سایر مناطق بوده است.

اقدامات و چالش‌ها در حوزه سلامت

توسعه مراکز ناباروری و پوشش بیمه‌ای

حدود ۳.۵ میلیون زوج نابارور در کشور وجود دارد. از سال ۱۴۰۰، تعداد زیادی مرکز درمان ناباروری در بخش‌های دولتی، خصوصی و عمومی فعال شده‌اند. در پایان سال ۱۴۰۳، ۷۶ مرکز سطح ۲ دولتی و ۴۹ مرکز سطح ۳ دولتی، ۶۹ مرکز سطح ۳ خصوصی و ۱۰ مرکز در جهاد دانشگاهی خدمات پیشرفته ارائه می‌دادند. خدمات ناباروری اکنون تحت پوشش بیمه قرار دارد؛ در مراکز دولتی ۹۰ درصد و در مراکز خصوصی ۷۰ درصد هزینه‌های مصوب توسط بیمه پرداخت می‌شود، هرچند نرخ موفقیت درمان‌هایی مانند آی‌وی‌اف حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد است.

بحران سزارین؛ سه برابر استانداردهای جهانی

آمار سزارین در ایران از ۳۵ درصد در سال ۱۳۸۰ به ۵۸ درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. اگر جمعیت اتباع خارجی که عمدتاً زایمان طبیعی دارند را کنار بگذاریم، نرخ سزارین در جمعیت ایرانی به ۶۰ درصد می‌رسد، در حالی که استاندارد جهانی برای موارد پرخطر تنها ۱۵ تا ۲۰ درصد است. علل این پدیده شامل ترس از درد، نبود زیرساخت زایمان بی‌درد، مسائل فرهنگی و پزشک‌محور بودن فرایند زایمان است. کشورهای موفق در این زمینه «مامامحور» عمل می‌کنند، در حالی که در ایران مادران از ابتدا تا انتها با پزشک متخصص هستند که منجر به سزارین می‌شود.

امید به اصلاح روندها با اجرای طرح پزشک خانواده

طرح پزشک خانواده که در آن یک پزشک و یک ماما یا پرستار مسئولیت سلامت حدود ۱۵۰۰ خانوار را بر عهده دارند و تمرکزشان بر آموزش و پیشگیری است، می‌تواند کلید اصلی اصلاح رفتارهای سلامت و مراقبت‌های مادری در کشور باشد. این طرح در حال حاضر کمتر از ۲۰ درصد جمعیت را پوشش داده و در بیش از ۶۰ شهرستان در دستور کار شروع است. استقرار کامل این نظام زمان‌بر خواهد بود اما امید به اصلاح روندها را افزایش می‌دهد.