تلاش برای بقای گوزن زرد ایرانی و احیای جنگل‌های هیرکانی در دشت ناز مازندران

گوزن زرد ایرانی: نمادی از طبیعت ایران

گوزن زرد ایرانی با نام علمی Dama mesopotamica، زیرگونه‌ای از گوزن زرد اروپایی و یکی از زیباترین نمادهای حیات وحش ایران است. این گونه با جثه‌ای ظریف، پوستی به رنگ طلایی روشن و خال‌های سفید، در فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از جمعیت و منابع طبیعی قرار دارد و در معرض خطر انقراض است. غذای اصلی این حیوان شامل ذرت، جو و بلوط است.

دشت ناز: اولین مرکز تکثیر در اسارت

پناهگاه حیات وحش دشت ناز، اولین مرکز تکثیر در اسارت گوزن زرد ایرانی در کشور است که با وسعتی بالغ بر ۵۵ هکتار در شهرستان میاندرود مازندران واقع شده است. هدف اصلی این مرکز، افزایش جمعیت و حفظ و احیای این گونه با ارزش است.

• تخمین زده می‌شود حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ راس گوزن زرد ایرانی در کشور وجود دارد.
• مناطق نگهداری گوزن زرد شامل جزیره اشک، دشت ناز، آزادی، باغ شادی، میانکتل، ارسنجان، دز و کرخه است.
• چهار مرکز خصوصی نیز در البرز، باراجین، اراک و پردیسان به نگهداری این گونه می‌پردازند.

مبارزه با بیماری ذغالی بلوط و احیای جنگل‌ها

در یک اقدام مشترک بین اداره‌کل حفاظت محیط زیست مازندران و دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، پروژه‌ای برای کنترل بیماری «ذغالی بلوط» و احیای پوشش جنگلی پناهگاه حیات وحش دشت ناز ساری در حال اجراست.

تهدید جدی جنگل‌های بلوط

بیماری پوسیدگی ذغالی بلوط، یک تهدید جدی برای جنگل‌های بلوط ایران، به‌ویژه در رشته‌کوه‌های زاگرس و برخی مناطق شمالی کشور محسوب می‌شود. درختان بلوط نقش حیاتی در اکوسیستم و زندگی مردم محلی دارند؛ میوه بلوط برای تهیه نان، غذا و تغذیه دام و چوب خشک آن برای تولید انرژی و گرما استفاده می‌شود. شیوع بیماری‌هایی نظیر پوسیدگی ذغالی، مرگ ناگهانی، سفیدک پودری و دارواش، طی دهه‌های اخیر منجر به خشکیدگی وسیع این درختان شده است.

دکتر محمد رضا کاوسی، متخصص پاتولوژی جنگل و مجری طرح، اظهار داشت: «پس از کنترل موفق کانون‌های بیماری ذغالی بلوط با بهره‌گیری از روش‌های نوین، برای اولین بار در ایران، ریشه‌دار نمودن شاخه‌های جوان درختانی نظیر "گلابی وحشی" و سایر گونه‌های بومی بر روی خودِ درختان سرپا (پایه‌های مادری) انجام شد.»

این اقدام، گامی بلند و حیاتی برای احیای سریع درختانی است که فاقد زادآوری طبیعی بوده یا در معرض خطر انقراض قرار داشتند. انتخاب بذور از پایه‌های مقاوم بلوط و تولید نهال‌های اصلاح‌شده، در کنار اجرای عملیات دقیق زهکشی در نقاط بحرانی، به زادآوری خیره‌کننده گونه‌های چوبی و علفی در سطح عرصه منجر شده است که نشان از بازگشت حیات، پویایی و سلامت کامل به این محیط طبیعی ارزشمند دارد.

سلامت پوشش جنگلی پناهگاه دشت ناز، که قدیمی‌ترین زیستگاه تکثیر و احیای گوزن زرد ایرانی است، وابستگی حیاتی به موفقیت در مهار بیماری ذغالی بلوط و احیای فلور گیاهی منطقه دارد. این موفقیت، ضامن بقای زنجیره غذایی و حفظ این گونه استراتژیک در خطر انقراض خواهد بود.

استان مازندران: ظرفیت‌ها و چالش‌ها

استان مازندران با مساحتی حدود ۲ میلیون و چهار هزار هکتار، دارای یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار عرصه‌های طبیعی شامل جنگل و مرتع است. دو اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری در ساری و نوشهر مسئول حفاظت و مدیریت این عرصه‌ها هستند که منطقه ساری ۷۱ درصد و نوشهر ۲۹ درصد را مدیریت می‌کنند.

• مازندران حدود ۵۴ درصد از عرصه‌های جنگلی شمال کشور را در اختیار دارد.
• نیمی از جنگل‌های هیرکانی ثبت شده در سازمان جهانی یونسکو در جغرافیای مازندران واقع شده است.
• استان دارای ۴۶۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی و باغی است که سالانه بیش از هفت میلیون تُن محصول تولید می‌کند.
• مازندران در تولید ۱۵ نوع محصول کشاورزی و باغی، رتبه اول تا سوم کشور را دارد.

با وجود این ظرفیت‌های عظیم، تغییر غیرمجاز کاربری اراضی کشاورزی و باغی همچنان یکی از چالش‌های مهم این استان محسوب می‌شود.