پیشنهاد میانجیگری برزیل میان تهران و واشنگتن: دیپلماسی متوازن لولا

دیدار لولا و ترامپ: تأکید بر عدم مداخله

رئیس‌جمهور برزیل در گفت‌وگو با روزنامه واشنگتن‌پست، ضمن اشاره به اختلاف‌نظرهایش با سیاست‌های آمریکا، تأکید کرد که دونالد ترامپ از مواضع او آگاه است. لولا اظهار داشت: «ترامپ می‌داند که من با جنگ علیه ایران مخالفم، با مداخله در ونزوئلا مخالفم و آنچه در فلسطین رخ می‌دهد را محکوم می‌کنم.»

وی همچنین تصریح کرد که مخالفت برزیل با جنگ علیه ایران به معنای قطع روابط با واشنگتن نیست و برازیلیا همچنان بر حفظ کانال‌های دیپلماتیک با آمریکا اصرار دارد. لولا پیش از این نیز پس از دیدار با ترامپ در واشنگتن، در جمع خبرنگاران اعلام کرده بود که برزیل آماده گفت‌وگو با هر کشوری درباره مسئله مداخله آمریکا، چه در کوبا و چه در ایران، است.

دیپلماسی فعال برزیل و اهمیت تنگه هرمز

همزمان با مواضع رئیس‌جمهور، دستگاه دیپلماسی برزیل نیز تحرکات خود را در قبال بحران ایران و آمریکا افزایش داده است. مائورو ویرا، وزیر امور خارجه برزیل، در دیدار با سید عباس عراقچی، همتای ایرانی خود، در حاشیه نشست وزیران خارجه بریکس در دهلی‌نو، آمادگی کشورش را برای ایفای نقش در حل بحران و میانجیگری اعلام کرد.

در این دیدار، وزیر خارجه برزیل بار دیگر بر حمایت کشورش از راه‌حل دیپلماتیک برای بحران جاری تأکید کرد. وی با اشاره به اهمیت راهبردی تنگه هرمز برای جریان جهانی سوخت و کودهای شیمیایی، یادآور شد که هرگونه اختلال در این مسیر حیاتی می‌تواند بخش کشاورزی و دامداری برزیل را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

برزیل: پلی میان تهران و واشنگتن

برزیل در سال‌های گذشته، برخلاف برخی کشورهای غربی، روابط خود با ایران را حتی در دوره‌های پرتنش حفظ کرده است. عضویت مشترک تهران و برازیلیا در گروه بریکس، همکاری‌های اقتصادی و مواضع نسبتاً مستقل دولت لولا در قبال سیاست خارجی آمریکا، از جمله عواملی است که موجب شده جمهوری اسلامی ایران نگاه مثبتی به نقش‌آفرینی احتمالی این کشور داشته باشد.

از سوی دیگر، دیدار اخیر لولا با ترامپ نیز نشان داد که برزیل همچنان توان حفظ کانال‌های ارتباطی با واشنگتن را دارد. به نظر می‌رسد همین توانایی برزیل در حفظ ارتباط همزمان با تهران و واشنگتن، ظرفیتی است که می‌تواند این کشور را به یک میانجی بالقوه تبدیل کند. برازیلیا در سال‌های اخیر تلاش کرده است الگوی «دیپلماسی متوازن» را دنبال کند؛ الگویی که نه در چارچوب کامل سیاست‌های غرب تعریف می‌شود و نه در اردوگاه مقابل آن قرار می‌گیرد.

چالش‌ها و تجربه تاریخی میانجیگری

احتمال نقش‌آفرینی دوباره برزیل در رابطه با مسائل ایران، یادآور تجربه سال ۲۰۱۰ است؛ زمانی که لولا داسیلوا به همراه رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در توافق هسته‌ای تهران میان جمهوری اسلامی ایران و غرب میانجیگری کرد. هرچند آن ابتکار در نهایت با مخالفت آمریکا به نتیجه نرسید، اما از آن به‌عنوان نخستین تلاش جدی قدرت‌های نوظهور جنوب جهانی برای ورود به یکی از مهم‌ترین پرونده‌های امنیت بین‌المللی یاد می‌شود.

با این حال، برزیل برای ایفای نقش مؤثر در این مسیر با چالش‌هایی نیز روبه‌رو است. نزدیکی دولت لولا به چین، روسیه، ایران و دیگر کشورهای جنوب جهانی اگرچه برای تهران یک مزیت تلقی می‌شود، اما در واشنگتن گاه نشانه فاصله گرفتن برزیل از محور غرب ارزیابی می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند اعتماد کامل آمریکا به بی‌طرفی برازیلیا را دشوار کند.

همچنین، کشورهایی مانند عمان طی سال‌های اخیر تجربه بیشتری در کاهش تنش میان تهران و واشنگتن کسب کرده‌اند و همچنان از بازیگران اصلی در این زمینه به شمار می‌روند. عمان به‌ویژه در یک سال اخیر بارها میزبان مذاکرات غیرمستقیم و تبادل پیام میان ایران و آمریکا بوده و نقش فعالی در تلاش برای کاهش تنش‌ها ایفا کرده است.

این مسائل، در کنار سطح بالای بی‌اعتمادی میان ایران و آمریکا و تداوم رویکردهای زیاده‌خواهانه، مسیر میانجی‌گری را دشوارتر هم خواهد ساخت. با وجود چالش‌ها و پیچیدگی‌های موجود، مواضع اخیر مقامات برزیل نشان می‌دهد برازیلیا در تلاش است با تکیه بر دیپلماسی چندجانبه و حفظ روابط متوازن با طرف‌های مختلف، جایگاه خود را به‌عنوان یک بازیگر مؤثر در مدیریت بحران‌های بین‌المللی تثبیت کند. این تمایل می‌تواند نشانه‌ای از تلاش قدرت‌های نوظهور جنوب جهانی برای افزایش نقش‌آفرینی در معادلات امنیتی و سیاسی بین‌المللی باشد.