علیرضا قاسمی: عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مانع اصلی فرزندآوری در ایران

عوامل مؤثر بر کاهش فرزندآوری

قاسمی با اشاره به اینکه برای حفظ ثبات جمعیت، هر خانواده باید حداقل دو فرزند داشته باشد، دلایل متعددی را برای کاهش تمایل زوجین به فرزندآوری برشمرد. این عوامل شامل مجموعه‌ای از مسائل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است که بر این امر تأثیرگذارند.

تأثیر مسائل اقتصادی

دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی نقش بسیار مهمی در کاهش فرزندآوری ایفا می‌کنند. عواملی نظیر نرخ بالای تورم، بیکاری (به‌ویژه در میان تحصیل‌کردگان)، و پایین بودن درآمد اقشار مختلف کارگر و کارمند، زوجین را از داشتن فرزند جدید منصرف می‌کند. نگرانی از جنگ و ریسک مسائل بین‌المللی نیز بر این تمایل تأثیر منفی دارد.

نقش رفاه و تحصیلات

قاسمی تأکید کرد که مسائل اقتصادی تنها مانع نیستند. حتی خانواده‌هایی با رفاه نسبی نیز ممکن است تمایل چندانی به فرزندآوری نداشته باشند. این عدم تمایل بیشتر در میان والدین تحصیل‌کرده دیده می‌شود که ناشی از نگرانی‌های آنها درباره آینده فرزندانشان در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و تحصیلی است.

افزایش آمار طلاق و سن ازدواج

یکی دیگر از عوامل مؤثر بر کاهش فرزندآوری، بالا رفتن آمار طلاق است که اکنون به حدود یک طلاق به ازای هر سه ازدواج رسیده است. این نگرانی از جدایی، زوجین را به سمت عدم فرزندآوری یا تأخیر طولانی در آن سوق می‌دهد. همچنین، بالا رفتن سن ازدواج به حدود ۳۰ سال در دختران و پسران، و تأخیر ۵ تا ۱۰ ساله در به دنیا آمدن اولین فرزند پس از ازدواج، به کاهش موالید دامن می‌زند.

تغییرات فرهنگی و اجتماعی

عدم تمایل زوجین به پذیرش مسئولیت فرزند، که ریشه در مسائل فرهنگی و اجتماعی دارد، عامل مهم دیگری است. در جوامع سنتی، فرزندآوری یک ارزش اجتماعی محسوب می‌شد، اما در تقابل مدرنیته و سنت در جوامع امروز، زوجین کمتر به سمت فرزندآوری می‌روند و توصیه‌های والدین نیز دیگر کارساز نیست. این تفاوت در مناطق سنتی‌تر مانند سیستان و بلوچستان و روستاها، با شهرهای بزرگ و کلانشهرها که سبک زندگی مدرن‌تری دارند، مشهود است.

تبعات پیری جمعیت

قاسمی به تبعات جدی سالمندی جمعیت اشاره کرد و آن را پدیده‌ای جهانی دانست که عواقب متعددی دارد. جوانان سرمایه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و علمی یک جامعه هستند و کاهش جمعیت جوان می‌تواند رشد و توسعه کشور را به خطر اندازد. کمبود نیروی کار مفید و مؤثر، مانع پیشرفت اقتصادی و اجتماعی می‌شود. همچنین، افزایش جمعیت سالمندان پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی خاص خود را به همراه دارد که نیازمند چاره‌اندیشی است.

راهکارهای پیشنهادی: تشکیل وزارتخانه مجزا

این جامعه‌شناس با بیان اینکه بسیاری از اقدامات فعلی برای افزایش فرزندآوری در ایران و سایر کشورها کارساز نیستند (مانند تلاش برخی کشورهای اروپایی برای جذب مهاجر)، تأکید کرد که فرزندآوری دیگر مقوله‌ای نیست که با توصیه و پند اصلاح شود. بلکه نیازمند اقدامات زیرساختی، کارشناسی و علمی با در نظر گرفتن همه جوانب است.

قاسمی پیشنهاد داد که اهمیت موضوع فرزندآوری آنقدر زیاد است که نیاز به تشکیل یک وزارتخانه مجزا دارد. اگرچه بخش‌های مختلفی در این زمینه فعالیت دارند، اما موضوع جمعیت به یک متولی واحد نیاز دارد که بتواند سایر بخش‌ها را نیز همراه کند. همچنین، استفاده از تجربه‌های موفق سایر کشورها در این زمینه ضروری است.