قزاقستان و آینده «سازمان کشورهای تُرک»: از ایدئولوژی تا دیپلماسی دیجیتال

گذار از ایدئولوژی به دیپلماسی دیجیتال

این نشست با شعار «هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال» برگزار شد و اولویت‌بندی‌های جدیدی را به نمایش گذاشت. به جای تمرکز بر لفاظی‌های ایدئولوژیک یا همکاری‌های امنیتی سخت، گفتگوها بر موضوعات حیاتی زیر متمرکز بود:

• هوش مصنوعی و زیرساخت‌های دیجیتال: بحث و تبادل نظر در مورد توسعه و پیاده‌سازی فناوری‌های نوین.
• امنیت سایبری: راهکارهای مشترک برای مقابله با تهدیدات سایبری.
• اتصالات ترانزیتی: بهبود و توسعه مسیرهای حمل‌ونقل منطقه‌ای.
• همکاری‌های ماهواره‌ای: استفاده از فناوری‌های فضایی برای توسعه مشترک.
• رقابت‌پذیری فناورانه: افزایش توان رقابتی کشورهای عضو در عرصه جهانی.

«بیانیه ترکستان» در پایان این رویداد به امضا رسید و قاسم جومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، از این پلتفرم برای ارائه مجموعه‌ای از پیشنهادات با هدف تبدیل سازمان به بستری کارآمد برای مدرن‌سازی استفاده کرد. از جمله این پیشنهادات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ایجاد شبکه‌ای از مراکز هوش مصنوعی در کشورهای عضو.
• راه‌اندازی هاب مشترک «هوش مصنوعی تُرک» در مرکز Alem.ai قزاقستان.
• به رسمیت شناختن متقابل امضاهای دیجیتال و اسناد الکترونیکی.
• ایجاد یک پلتفرم دیجیتال واحد برای تاریخ و فرهنگ ترک.

این اقدامات نشان‌دهنده این است که قزاقستان معتقد است سازمان کشورهای تُرک باید به سازوکاری تبدیل شود که به اعضای آن کمک کند در اقتصاد جهانی تکه‌تکه شده امروز، رقابت‌پذیر باقی بمانند. توکایف هشدار داد کشورهایی که نتوانند خود را با تحولات فناورانه وفق دهند، در خطر عقب‌ماندگی قرار خواهند گرفت. در عصر رقابت شدید جهانی بر سر هوش مصنوعی و فناوری‌های حیاتی، قدرت‌های میانی در معرض خطر تبدیل شدن به مصرف‌کنندگان منفعل فناوری‌های خارجی هستند.

دیجیتالی‌سازی و حاکمیت ملی قزاقستان

برای قزاقستان، دیجیتالی‌سازی با مفهوم حاکمیت ملی گره خورده است. هویت مشترک شاید انسجام سیاسی ایجاد کند، اما به خودی خود کمکی به رقابت در هوش مصنوعی یا مدرن‌سازی سیستم‌های گمرکی نمی‌کند. آستانه که سال ۲۰۲۶ را «سال دیجیتالی‌سازی و هوش مصنوعی» نامیده، مایل است این دستور کار داخلی را به یک چارچوب منطقه‌ای صادر کند.

رد صریح گزاره «ناتوی تُرکی»

این رویکرد بازتاب‌دهنده منطق کلان سیاست خارجی قزاقستان است. آستانه همواره سیاست خارجی چندوجهی را برای اجتناب از وابستگی مفرط به هر یک از قدرت‌های بزرگ دنبال کرده و روابط قدرتمندی را به طور همزمان با روسیه، چین، غرب و کشورهای حوزه خلیج فارس حفظ کرده است. سازمان کشورهای تُرک به عنوان پلتفرمی برای تنوع‌بخشی اقتصادی بدون ورود به اتحادهای صلب ژئوپلیتیک عمل می‌کند. به همین دلیل، توکایف در این نشست گمانه‌زنی‌ها درباره تبدیل این سازمان به یک ائتلاف نظامی را به شدت رد کرد و اظهار داشت:

«سازمان کشورهای تُرک نه یک پروژه ژئوپلیتیک است و نه یک سازمان نظامی، بلکه پلتفرمی منحصربه‌فرد برای تقویت همکاری‌های تجاری، اقتصادی، فناوری، دیجیتال و فرهنگی میان ملت‌های برادر است.»

این موضع‌گیری به دقت ارزیابی شده است. افزایش نفوذ ترکیه و صادرات دفاعی آن، در کنار اعتماد به نفس فزاینده آذربایجان پس از جنگ دوم قره‌باغ، فرضیاتی را درباره شکل‌گیری «ناتوی تُرکی» ایجاد کرده بود. قزاقستان در برابر چنین پیامدهایی ایستادگی می‌کند؛ چرا که نظامی‌سازی این بلوک موجب اصطکاک غیرضروری با روسیه و ایجاد حساسیت شدید در چین خواهد شد. جغرافیای راهبردی قزاقستان مجالی برای ماجراجویی‌های ایدئولوژیک باقی نمی‌گذارد.

کریدور میانی؛ پیوند فیزیکی و هوشمند تجارت اوراسیا

آستانه بر مدلی نرم‌تر اما پایدارتر از همگرایی منطقه‌ای تأکید دارد که حول کریدورهای تجاری، پلتفرم‌های دیجیتال و نوآوری شکل گرفته است. این رویکرد کاملاً با اهمیت راهبردی رو به رشد «مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس‌خزر» یا همان «کریدور میانی» همخوانی دارد که چین را از طریق آسیای مرکزی، دریای خزر، قفقاز جنوبی و ترکیه به اروپا متصل می‌کند.

با تکه‌تکه شدن زنجیره‌های تأمین جهانی در پی بحران‌های خاورمیانه و جنگ اوکراین، کشورهای منطقه تقویت مسیرهای تجاری جایگزین را یک فرصت می‌دانند. ادغام دیجیتال می‌تواند این کریدورهای فیزیکی را از طریق سیستم‌های گمرکی هماهنگ و پلتفرم‌های لجستیکی مشترک، کارآمدتر کند.

نمادگرایی محل برگزاری نشست نیز مهم بود. شهر ترکستان، خانه آرامشگاه خواجه احمد یسوی، از مهم‌ترین مراکز معنوی جهان تُرک است، اما حتی این نمادگرایی نیز با بحث‌هایی درباره هوش مصنوعی و فناوری‌های آینده همراه شد.

اهمیت واقعی نشست ترکستان در این بود که نشان داد سازمان کشورهای تُرک در حال عبور از برچسب‌های ساده‌انگارانه است؛ این سازمان دیگر صرفاً یک باشگاه فرهنگی نیست، اما به یک اتحاد نظامی نیز تبدیل نخواهد شد. قزاقستان مصمم است آن را به پلتفرمی تبدیل کند که به قدرت‌های میانی کمک می‌کند تا بدون از دست دادن استقلال راهبردی خود، در میان گسست‌های اقتصادی و ناامنی‌های ژئوپلیتیک جهانی ناوبری کنند.