سید محمد بهشتی: ایران «سرزمین بی‌قراری» است؛ غفلت از «زمینه» به توسعه آسیب زده است

سید محمد بهشتی: «پرسش از ایران» در توسعه کشور حیاتی است

سید محمد بهشتی، عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی، در نشست علمی-تخصصی «ایران مانا، با ملتی دانا و توانا» که در مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری برگزار شد، به نقد رویکرد کنونی توسعه در ایران پرداخت. او با تأکید بر لزوم طرح «پرسش از ایران» در تمامی حوزه‌های علمی، از روانپزشکی تا مهندسی، بیان کرد که غفلت از این پرسش، ریشه‌ مشکلات کنونی کشور است.

ایران: سرزمینی سرشار از بحران‌های تاریخی و طبیعی

بهشتی ایران را «سرزمین بی‌قراری» توصیف کرد و به تاریخ پرفرازونشیب آن اشاره کرد. او آمارهای قابل تأملی ارائه داد:

• در سال ۱۳۹۸، حدود ۵۸۰۰ رویداد مخرب در ایران رخ داده است.
• تاریخ ایران شاهد ۱۲۰۰ مورد جنگ بوده است که رقمی بی‌سابقه در جهان به شمار می‌رود.

وی همچنین به تنوع ادیان و آئین‌ها و کشمکش قرائت‌های مختلف اسلام در ایران اشاره کرد و گفت که جامعه ایران همواره «از بحران‌ها استقبال کرده است» و ایرانیان با بحران خو گرفته‌اند. او با ذکر مثال‌هایی از زندگی در مناطق زلزله‌خیز و سیل‌خیز، نشان داد که چگونه جمعیت در مناطق پرمخاطره متمرکز شده‌اند.

غفلت از «زمینه» در ۷۰ سال اخیر

بهشتی مفهوم «زمینه» را کلیدی دانست و اظهار داشت که در هفتاد سال اخیر، نوعی احساس بی‌نیازی از این مفهوم در توسعه کشور به وجود آمده است. او افزود:

«امروز شناخت ما از جزئیات فنی طبیعت بیشتر شده، اما فهم ما از زمینه کاهش یافته است. ما از دستاوردهای تمدن بشری از جمله هوش مصنوعی استفاده می‌کنیم ولی به زمینه بی‌توجه بوده‌ایم.»

او این وضعیت را «امتناع از زمینه» خواند و تاکید کرد که با وجود افزایش هزاران برابری دانش فنی، درک ما از بستر و زمینه مسائل بسیار اندک است.

توسعه تهران: نمونه‌ای از بی‌توجهی به «زمینه»

رئیس سابق پژوهشگاه میراث فرهنگی به توسعه شهر تهران اشاره کرد و آن را مثالی بارز از غفلت از «زمینه» دانست:

• در گذشته، اطلاعاتی درباره گسل‌ها و روددره‌های تهران وجود نداشت، اما امروزه با وجود اطلاعات دقیق، تهران را دقیقاً روی گسل‌های شمال و در پیشانی ۷ روددره گسترش داده‌ایم.
• در زمان شاه طهماسب، تهران در امن‌ترین نقطه دشت انتخاب شد، اما امروز با اطلاعات فراوان، توسعه شهر را در پرمخاطره‌ترین بخش‌ها انجام داده‌ایم.

او تاکید کرد که تهران در یک جستجوی هزار ساله به عنوان پایتخت انتخاب شده و نباید به راحتی از انتقال پایتخت سخن گفت.

تجربه قنات‌سازی و مسیرهای تاریخی: گنجینه‌های فراموش‌شده

بهشتی به دو نمونه دیگر از بی‌توجهی به تجربه زیسته ایرانیان اشاره کرد:

• قنات‌سازی: وجود ۱۴۰ هزار رشته قنات در ایران، که حتی ۴۰ مورد آن نیز به آب نرسیده، نشان‌دهنده اندیشه عمیق و دانش بومی است. حفر قنات اردکان سه نسل به طول انجامیده و سرمایه‌گذاری عظیمی را می‌طلبیده است.
• مسیرهای تاریخی: ۸۰ درصد مسیرهای کنونی کشور بر پایه مسیرهای تاریخی است که همواره کوتاه‌تر، امن‌تر و هموارتر بوده‌اند. او به مسیر ساسانی تهران-کاشان (۲۰ کیلومتر کوتاه‌تر) و مسیر تاریخی شوش-همدان (۱۳۵ کیلومتر کوتاه‌تر) اشاره کرد و جاده هراز را نمونه‌ای از مسیرهای ناامن و پرمخاطره جدید دانست.

فاجعه خوزستان: از آب شیرین تا مشکل بی‌آبی

بهشتی با ذکر مثالی از دشت خوزستان، پیامدهای غفلت از «زمینه» را تشریح کرد:

• دشت خوزستان، با وجود رودخانه‌های فراوان، به دلیل مکانیزم طبیعی طغیان رودخانه‌ها و رسوب خاک حاصلخیز و شستشوی نمک، همیشه حاصلخیز بوده است.
• تا دوره ناصری، هیچ شهر بزرگی در این جلگه وجود نداشت و اهواز نیز در دوره ناصرالدین شاه ساخته شد.
• با احداث سدها و جلوگیری از طغیان رودخانه‌ها، آب دریا به خشکی نفوذ کرده و نخلستان‌ها با آب شور خشک شده‌اند.
• امروزه، استانی که یک ششم آب شیرین کشور را داشت، با مشکل جدی بی‌آبی مواجه است.

راهکار: بازگشت به شناخت «زمینه»

بهشتی در پایان تاکید کرد که «مانایی ایران» تنها زمانی محقق می‌شود که به «زمینه ایران و شناخت آن» اتکا کنیم. او گفت که ایران سرزمینی بی‌قرار است، اما در مسائل توسعه‌ای، آن را کشوری پایدار دیده‌ایم. بنابراین، برای اصلاح ایران، ابتدا باید «نگاه خودمان را درست کنیم» و به جای حل مشکلات، به حل مسائل اساسی بپردازیم.