بحران آب زیرزمینی در چهارمحال و بختیاری؛ کسری ۶۰۴ میلیون مترمکعبی و فرونشست ۹ سانتی‌متری

وضعیت بحرانی منابع آب زیرزمینی

محمد اسلامی، مدیر حفاظت و بهره‌برداری از منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری، در نشستی خبری به تشریح وضعیت منابع آب زیرزمینی استان پرداخت. وی اظهار داشت که کسری تجمعی مخازن آب زیرزمینی استان از ابتدای ایجاد شبکه‌های پایش تاکنون به ۶۰۴ میلیون مترمکعب رسیده و سالانه به طور میانگین حدود ۴۵ میلیون مترمکعب به این کسری افزوده می‌شود.

عوامل تشدیدکننده بحران

طی دو دهه گذشته، تغییرات شدید اقلیمی، کاهش میزان بارش‌ها، تغییر الگوی بارش از برف به باران و افزایش دما، موجب کاهش تغذیه آبخوان‌ها شده است. بارش‌هایی که پیش‌تر به شکل برف موجب تغذیه سفره‌های زیرزمینی می‌شدند، اکنون به صورت روان‌آب از حوضه خارج می‌شوند. خشک شدن چشمه‌ها و قنوات نیز فشار بر منابع آب زیرزمینی را افزایش داده و وابستگی به چاه‌ها بیشتر شده است که این امر، افت سطح آبخوان‌ها را تشدید کرده است.

زمانی که سطح آب زیرزمینی از نظر کمی افت می‌کند، شرایط آبخوان از حالت آزاد به ممنوعه تغییر می‌کند و اگر این روند ادامه یابد، علاوه بر کاهش توان آبدهی چاه‌ها، چشمه‌ها و قنوات، غلظت املاح نیز افزایش یافته و پدیده فرونشست ایجاد می‌شود.

پدیده فرونشست و پیامدهای آن

اسلامی تاکید کرد که فرونشست پدیده‌ای غیرقابل بازگشت است. زمانی که حفره‌های آبخوان از بین می‌رود، حتی در صورت بهبود بارندگی‌ها نیز ظرفیت ذخیره‌سازی مخزن آب زیرزمینی دیگر باز نخواهد گشت.

آمارهای نگران‌کننده فرونشست

• دشت شهرکرد: طبق مطالعات سازمان نقشه‌برداری کشور در سال‌های ۹۶ و ۹۷، نرخ فرونشست سالانه ۶ سانتی‌متر ثبت شده است که در مقایسه با آستانه بحرانی هفت میلی‌متر، بسیار قابل توجه است.
• دشت خانمیرزا: نرخ فرونشست سالانه ۹ سانتی‌متر ثبت شده است.
• سایر دشت‌های استان نیز با شدت کمتر درگیر این پدیده هستند.

اقدامات اجرایی برای مدیریت منابع آب

شرکت آب منطقه‌ای برنامه‌های متعددی را برای کاهش کسری مخازن و کنترل فرونشست در دستور کار دارد:

• تعدیل چاه‌ها: کنترل برداشت‌ها و جلوگیری از اضافه‌برداشت.
• نصب کنتورهای هوشمند: برای محاسبه دقیق احجام تخلیه و توزیع عادلانه آب.

عملکرد سال گذشته

در سال گذشته، اقدامات زیر انجام شده است:

• ۱۰۷ حلقه چاه غیرمجاز مسلوب‌المنفعه شد.
• ۱۱۲۰ پروانه بهره‌برداری چاه‌های کشاورزی تعدیل شد.
• از اضافه‌برداشت حدود ۲ میلیون مترمکعب آب جلوگیری شد.
• پرونده ۳۰۰ حلقه چاه فاقد تعیین تکلیف بررسی و پروانه بهره‌برداری آنها صادر شد.
• حدود ۲۷ میلیون مترمکعب از پروانه بهره‌برداری چاه‌های کشاورزی تعدیل و حدود ۱۰ میلیون مترمکعب اضافه‌برداشت نیز شناسایی شد.
• ۵۶۱ دستگاه کنتور هوشمند نصب شد (مجموعاً ۱۶۵۰ دستگاه تاکنون).

برنامه امسال نیز نصب ۸۰۰ دستگاه کنتور هوشمند دیگر است.

وضعیت آبخوان‌های استان

از مجموع ۱۱ آبخوان دارای شبکه پایش در چهارمحال و بختیاری، ۱۰ آبخوان در وضعیت ممنوعه قرار دارند. چهار آبخوان شهرکرد، بروجن، سفیددشت و جوانمردی در وضعیت ممنوعه بحرانی هستند. آبخوان‌های کیار، فارسان، گندمان، شلمزار، لردگان و مالخلیفه نیز در وضعیت ممنوعه قرار دارند و تنها آبخوان آزاد استان، چشمه سلیمان است.

در حوضه زاینده‌رود، دشت‌های بن، سامان و یانچشمه نیز نیازمند پایش و مدیریت دقیق‌تر هستند.

طرح احیا و تعادل‌بخشی آبخوان‌ها

طرح احیا و تعادل‌بخشی آبخوان‌ها از سال ۱۳۹۴ ابلاغ شده و شامل ۱۵ پروژه است. ۱۱ پروژه توسط شرکت آب منطقه‌ای و بخش‌هایی نیز توسط جهاد کشاورزی و سازمان نقشه‌برداری اجرا می‌شود. مهم‌ترین برنامه‌های اجرایی این طرح عبارتند از:

• اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی
• انسداد چاه‌های غیرمجاز
• تعدیل چاه‌های کشاورزی
• نصب کنتورهای هوشمند
• استقرار نیروهای گشت و بازرسی
• پایش منابع آب زیرزمینی از طریق شبکه‌های اندازه‌گیری

مصرف آب زیرزمینی در استان

در حال حاضر، ۴۶۸۴ حلقه چاه کشاورزی در استان وجود دارد. توزیع مصرف آب زیرزمینی به شرح زیر است:

یکی از برنامه‌های مهم استان برای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی، جایگزینی منابع آب سطحی در بخش شرب است که اجرای طرح بن ـ بروجن بخشی از فشار وارد بر آبخوان‌ها را کاهش داده است.