یک‌ششم استان مرکزی در چنگال بیابان‌زایی: زرندیه در صدر مناطق بیابانی

وسعت بیابان‌زایی در استان مرکزی

از مجموع حدود ۲ میلیون و ۹۰۰ هزار هکتار مساحت استان مرکزی، نزدیک به ۴۸۰ هزار هکتار از اراضی ملی، معادل تقریباً یک‌ششم کل مساحت استان، هم‌اکنون به عنوان مناطق بیابانی و کویری شناسایی شده و در معرض گسترش بیشتر قرار دارد. این وضعیت، تنوع زیستی و پوشش گیاهی منطقه را به شدت تهدید کرده و منشأ اصلی تولید ریزگردها و گردوغبار محلی است که کیفیت هوا و سلامت شهروندان را به خطر می‌اندازد.

توزیع اراضی بیابانی در شهرستان‌ها

اراضی بیابانی استان مرکزی عمدتاً در ۷ شهرستان از ۱۲ شهرستان استان پراکنده شده‌اند. توزیع این اراضی به شرح زیر است:

• زرندیه: حدود ۲۳۴ هزار هکتار (بیشترین مساحت)
• ساوه: ۸۳ هزار هکتار
• کویر میقان (اراک): حدود ۵۰ هزار هکتار
• محلات: ۴۳ هزار هکتار
• دلیجان: ۴۰ هزار هکتار
• خنداب و کمیجان: هر کدام حدود ۱۵ هزار هکتار

عوامل اصلی تشدید بیابان‌زایی

کمره‌ای به مهم‌ترین عوامل تشدید پدیده بیابان‌زایی در استان اشاره کرد و تأکید داشت که این عوامل ترکیبی از فاکتورهای اقلیمی و انسانی هستند.

تغییرات اقلیمی و خشکسالی

تغییرات اقلیمی و وقوع خشکسالی‌های ممتد در چند دهه اخیر، کاهش بارندگی و افزایش دما را در پی داشته است. کمبود علوفه در دسترس دامداران، منجر به وابستگی بیش از حد آنها به مراتع طبیعی شده و چرای دام به میزان چندین برابر ظرفیت تحمل مراتع رسیده است. اینها از مهمترین عوامل بیابان‌زایی و گسترش مناطق کویری در استان است.

برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و شوری خاک

برداشت‌های بی‌رویه و حداکثری از سفره‌های آب زیرزمینی، سبب خشک شدن چاه‌ها، قنات‌ها و چشمه‌ها شده و سطح آب را به شدت پایین آورده است. این امر یکی دیگر از عوامل تشدید بحران بیابان‌زایی محسوب می‌شود. همچنین، شور شدن تدریجی خاک در مناطق بیابانی، استقرار گونه‌های گیاهی را دشوار کرده و به کاهش چشمگیر تنوع گونه‌ای منجر شده است.

چالش اعتبارات و اقدامات مقابله‌ای

یکی از بزرگترین موانع در مسیر مقابله با بیابان‌زایی، کمبود شدید اعتبارات استانی و ملی است. کمره‌ای در این باره اظهار داشت:

کمبود شدید تخصیص اعتبارات استانی و ملی برای اجرای پروژه‌های مقابله‌ای با بیابان‌زایی، امکان اقدامات مؤثر و گسترده را محدود کرده است. هر ساله مبالغی از محل اعتبارات استانی و ملی برای مقابله با بیابان‌زایی اختصاص می‌یابد، اما این میزان در مقایسه با حجم عظیم چالش‌های زیست‌محیطی از جمله پدیده ریزگردها و گردوغبار، بسیار ناچیز و ناکافی است و عملاً پاسخگوی نیازهای واقعی مقابله با این بحران نیست.

فعالیت‌های اجرایی با وجود محدودیت‌ها

با وجود اعتبارات محدود، فعالیت‌های اجرایی متعددی در سطح اراضی بیابانی استان برای جلوگیری از بیابان‌زایی انجام می‌شود. این اقدامات شامل موارد زیر است:

• نهال‌کاری و بوته‌کاری: برای تثبیت خاک و افزایش پوشش گیاهی.
• مراقبت و آبیاری سنواتی: برای حفظ و رشد گونه‌های کاشته شده.
• مدیریت روان‌آب‌ها: برای جلوگیری از فرسایش خاک و تغذیه آبخوان‌ها.
• احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده: برای کاهش سرعت باد و جلوگیری از فرسایش بادی.
• حفاظت و قرق مناطق حساس: برای احیای طبیعی پوشش گیاهی.

عملکرد سال ۱۴۰۳

در سال ۱۴۰۳، عملیات نهال‌کاری، مراقبت و آبیاری در سطح ۳۵۰ هکتار در شهرستان‌های زرندیه، اراک، محلات و دلیجان اجرا شد. همچنین، ۱۸ کیلومتر بادشکن زنده و غیرزنده در حاشیه کویر میقان اراک و مناطق بیابانی شهرستان محلات احداث گردید که نقش مهمی در تثبیت شن‌های روان و کاهش گردوغبار ایفا می‌کند.

راهکارهای عملی برای مهار بیابان‌زایی

رئیس اداره امور بیابان اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی راهکارهای عملی و بلندمدت برای مهار بیابان‌زایی را برشمرد:

• آموزش و ترویج فرهنگ صحیح استفاده از مراتع: در میان دامداران و بهره‌برداران مراتع برای رعایت فصل مناسب چرا، کاهش تعداد دام و حفظ تعادل دام و مرتع.
• تقویت حفاظت و اجرای قرق طولانی‌مدت: در عرصه‌های مرتعی و بیابانی حساس به منظور احیای طبیعی پوشش گیاهی.
• تخصیص اعتبارات کافی و پایدار: از محل بودجه‌های ملی و استانی برای اجرای پروژه‌های جامع مقابله با بیابان‌زایی.
• تشویق و حمایت از کشاورزان: حاشیه مناطق بیابانی و کویری به منظور جلوگیری از شخم بی‌رویه اراضی و اصلاح الگوی کشت با تأکید بر محصولات کم‌آب‌بر و سازگار با شرایط خشک.

با همکاری دستگاه‌های اجرایی، جوامع محلی و افزایش آگاهی عمومی، امید است که بتوان روند گسترش بیابان‌زایی در این استان را مهار و حتی معکوس کرد.