تحول مجازی، آینده صنعت نشر ایران: از چالش تا راهکار

مفهوم واقعی تحول دیجیتال در نشر

حسن‌زاده با تاکید بر تفاوت «تغییر» و «تحول»، مفهوم تحول دیجیتال را این‌گونه تعریف کرد: «تحول دیجیتال زمانی رخ می‌دهد که یک ساختار قدیمی به طور کامل جای خود را به یک ساختار جدید بدهد.» وی افزود: «صرف تبدیل کتاب چاپی به فایل دیجیتال یا عرضه آن در سامانه‌های اینترنتی، تحول دیجیتال محسوب نمی‌شود. این تنها ادامه همان مدل سنتی نشر است که شکل ارائه محتوا را تغییر داده.»

او برای تحقق تحول دیجیتال در نشر، سه حوزه کلیدی را مطرح کرد که باید دچار تغییرات اساسی شوند:

• تولید کتاب: ایجاد محتوا با رویکردهای نوین.
• توزیع و فروش: ارائه و دسترسی به محتوا به شیوه‌های متفاوت.
• خواندن و استفاده: تغییر در نحوه تعامل مخاطب با محتوا.

از تحول دیجیتال تا تحول مجازی: روندهای جهانی

رئیس ایرانداک به روندهای جهانی نشر اشاره کرد و گفت: «من شخصاً معتقد به تحول مجازی هستم به جای تحول دیجیتال. این یک مگاترند است و کل دنیا به این سمت حرکت می‌کند. در این مسیر، ساختار سنتی کتاب به عنوان یک متن ثابت از بین خواهد رفت و شکل‌های جدیدی از محتوا مبتنی بر واقعیت آمیخته (Mixed Reality) جایگزین آن می‌شوند.»

در این مدل، یک کتاب ۱۰ صفحه‌ای می‌تواند صدها ساعت محتوای ویدئویی، صوتی و تعاملی داشته باشد که از طریق QR Code یا فناوری‌های مشابه در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد. این رویکرد به مخاطب امکان می‌دهد تا محتوا را بسته به شرایط خود، به شکل‌های مختلف مصرف کند؛ مثلاً هنگام رانندگی نسخه صوتی را گوش دهد یا از محتوای ویدئویی استفاده کند.

«نسل جدید به دلیل سبک زندگی و عادت‌های مصرف محتوا، به دنبال تجربه‌های سریع‌تر، تعاملی‌تر و متنوع‌تر است و فناوری‌های جدید نیز دقیقاً در همین مسیر حرکت می‌کنند.»

حسن‌زاده همچنین به مفهوم واقعیت افزوده (Added Reality) اشاره کرد که در آن، ترکیب رسانه‌ها و فناوری‌ها صرفاً کنار هم قرار گرفتن چند ابزار نیست، بلکه از تلفیق آن‌ها «واقعیت» جدیدی خلق می‌شود. او پیش‌بینی کرد که در آینده، حتی امکان انجام آزمایش‌های علمی در بستر کتاب و محتوای آموزشی فراهم خواهد شد؛ به طوری که مخاطب بتواند هم‌زمان با مطالعه، یک آزمایش را به صورت مجازی اجرا و نتیجه آن را مشاهده کند.

چالش‌ها و راهکارها: نقش دولت و دانشگاه‌ها

حسن‌زاده هشدار داد که صنعت نشر ایران «فاصله بسیار زیادی با این روندهای جهانی دارد» و همچنان در مرحله ابتدایی دیجیتالی‌سازی باقی مانده است. وی بر ضرورت نقش‌آفرینی دولت در این حوزه تاکید کرد و گفت:

• حمایت هدفمند: دولت باید با ایجاد زیرساخت‌های مشترک و حمایت مالی، امکان تولید اشیای دیجیتال و محتوای تعاملی را برای ناشران فراهم کند.
• آموزش و به‌روزرسانی قوانین: دولت باید ناشران را آموزش دهد تا از این تکنولوژی‌ها بر اساس فرهنگ کشور استفاده کنند و قوانین و مقررات نیز به‌روزرسانی شود.
• پیوند اقتصاد نشر با اقتصاد فرهنگ: نشر به مثابه جز جدایی‌ناپذیر از علم، فناوری و فرهنگ محسوب می‌شود و باید تقسیم وظایف صورت گیرد.

او نقش دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی مانند ایرانداک را نیز مهم دانست و اظهار کرد: «این مراکز می‌توانند مسئولیت تحقیق و توسعه، تولید زیرساخت‌ها و میزبانی فناوری‌های جدید را برعهده بگیرند؛ چراکه بسیاری از ناشران به تنهایی توان ورود به این حوزه را ندارند.»

اقدامات ایرانداک در مسیر تحول

رئیس ایرانداک به اقدامات این پژوهشگاه در حوزه کمک به تحول دیجیتال و بهره‌گیری از هوش مصنوعی اشاره کرد:

• پیاده‌سازی ۳۲ فرآیند مبتنی بر هوش مصنوعی: در دو تا سه سال گذشته، تمرکز اصلی بر بهره‌گیری از هوش مصنوعی در فرآیندهای مختلف بوده است.
• سامانه جستجوی یکپارچه منابع علمی: در سامانه «ایرانداک» بیش از ۶ میلیون رکورد اطلاعاتی از حدود سه هزار کتابخانه کشور (شامل کتابخانه‌های دانشگاهی، تخصصی و پژوهشی) قابل جستجو است.
• راه‌اندازی «چاپ بر اساس سفارش»: این طرح که در سال ۱۴۰۵ عملیاتی می‌شود، به کاربران امکان می‌دهد نسخه مورد نیاز خود را سفارش دهند تا کتاب در مدت کوتاهی چاپ و ارسال شود.
• سامانه‌های انتشارات دانشگاهی (ساد) و گنج: امکان مطالعه آنلاین، یادداشت‌گذاری، مشاهده یادداشت سایر کاربران، و دسترسی به انواع منابع علمی از جمله کتاب، مقاله، پایان‌نامه، پتنت و گزارش‌های علمی فراهم شده است.
• گردآوری یک میلیون مقاله: مقالات منتشر شده در کل نشریات علمی کشور گردآوری شده است.
• توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی برای زبان فارسی: طراحی اصطلاح‌نامه‌ها، آنتولوژی‌های تخصصی و پیکره‌های زبانی فارسی، از جمله ۱۹ تزاروس و اصطلاح‌نامه که به صورت متا انتولوژی در دسترس قرار گرفته‌اند، برای توسعه هوش مصنوعی در حوزه نشر و پردازش زبان فارسی انجام شده است.

حسن‌زاده تاکید کرد که این اقدامات، حرکت به سمت آینده «انتشار هوشمند (Intelligent Publication)» را فراهم می‌کند؛ جایی که بخشی از فرآیندهای انتشار به کمک ماشین انجام خواهد شد تا انسان بر نوآوری‌های سطح بالاتر تمرکز کند.

چالش مالکیت معنوی و خلاقیت انسانی

او در عین حال نسبت به چالش‌های این روند هشدار داد: «اگر همه فرآیندهای فکری به ماشین واگذار شود، مسئله مالکیت معنوی و نقش خلاقیت انسانی با چالش جدی روبه‌رو خواهد شد. استفاده از هوش مصنوعی برای کمک به فرآیند انتشار قابل پذیرش است، اما نمی‌توان نقش و مسئولیت انسان را به طور کامل حذف کرد.»

رئیس ایرانداک در پایان اظهار امیدواری کرد که با همکاری فعالان حوزه نشر، دانشگاه‌ها و بخش فناوری، بتوان از ظرفیت‌های موجود برای تحقق تحول دیجیتال و سپس تحول مجازی در صنعت نشر کشور استفاده کرد و پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران آمادگی دارد داده‌ها و زیرساخت‌های علمی خود را در اختیار این مجموعه‌ها قرار دهد.