از برج عاج‌نشینی نخبگان تا ایجاد علم شهروندی در دوران اینترنت

گذار از برج عاج نخبگان به سوی دانش عمومی

مقصود فراستخواه، عضو هیئت‌علمی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، در نشستی تخصصی با موضوع زیست‌بوم علم در ایران، با انتقاد از رویکرد انحصارگرایانه دانشگاه‌ها، بر ضرورت پیوند علم با زندگی روزمره مردم تأکید کرد.

نقد مدل نقص در فضای علمی

فراستخواه با اشاره به سیطره «مدل نقص» در فضای علمی کشور، اظهار داشت که در این نگاه، نخبگان خود را دانای کل و جامعه را نادان فرض می‌کنند. این رویکرد پدرمآبانه منجر به تولید دانش‌های انتزاعی شده که کارکردی در حل مسائل عینی جامعه نظیر بحران‌های اقلیمی یا تعارضات اجتماعی ندارند.

ویژگی‌های حوزه عمومی علم

این استاد جامعه‌شناسی برای برون‌رفت از وضعیت فعلی، توسعه حوزه عمومی علم را پیشنهاد داد و ۱۰ ویژگی اصلی آن را برشمرد، از جمله:

• دسترسی باز به اطلاعات و داده‌های علمی
• توسعه افقی و غیرسلسله‌مراتبی ساختارها
• گفتگومحوری و حرکت به سمت دموکراسی گفتگویی
• کثرت‌گرایی و چندصدایی در تعاملات علمی

حقیقت در حوزه عمومی نه در ذهن یک فرد، بلکه در میان انسان‌ها و از دل تعامل جمعی آشکار می‌شود.

نقش اینترنت در تمدن الگوریتمی

فراستخواه اینترنت را عاملی شتاب‌دهنده برای حوزه عمومی علم دانست که امکان مشارکت شهروندان را فراهم می‌کند. وی شکل‌گیری «علم شهروندی» را دستاورد مهم این پیوند برشمرد؛ الگویی که در آن عامه مردم بدون تحصیلات آکادمیک تخصصی، در پروژه‌های علمی مشارکت فعال دارند.

چالش‌های پیش رو

با وجود فرصت‌های ایجاد شده، فراستخواه نسبت به تهدیدات این فضا هشدار داد: