کشف بزرگ در پرندگان: ریشه‌های باستانی زبان انسان

کشف جدیدی در دنیای پرندگان نشان می‌دهد که توانایی ذهنی ارتباط بین صدا و شکل، که پیش‌تر سنگ‌بنای پیدایش زبان در انسان تصور می‌شد، در واقع یک غریزه باستانی برای بقا است که ریشه‌هایی بسیار عمیق‌تر از آنچه می‌پنداشتیم دارد.

ریشه‌های باستانی زبان: فراتر از تصور انسان

دانشمندان برای مدت‌ها بر این باور بودند که توانایی ذهنی ارتباط بین فرکانس‌های صوتی و الگوهای بصری، موسوم به «اثر بوبا/کیکی»، پدیده‌ای منحصر به انسان و کلید درک منشأ زبان است. این نظریه مطرح می‌کرد که اجداد ما نخستین کلمات خود را بر پایه همین تداعی‌های غریزی بین صوت و معنا بنا کرده‌اند. اما پژوهشی انقلابی روی جوجه‌های نوزاد، این دیدگاه را به چالش کشیده و ثابت می‌کند که ریشه‌های ادراکی ما نه ۳۰۰ هزار سال، بلکه بیش از ۳۰۰ میلیون سال قدمت دارند و پیش از آنکه زبانی وجود داشته باشد، در خدمت بقای جانداران بوده‌اند.

اثر بوبا/کیکی: پیوندی شگفت‌انگیز بین صدا و شکل

آیا تا به حال فکر کرده‌اید چرا واژه «بوبا» در ذهن شما تداعی‌گر فرم‌های مدور و منحنی است، در حالی که واژه «کیکی» شکلی نوک‌تیز و زاویه‌دار را بازنمایی می‌کند؟ این شهود ذهنی، که به اثر بوبا/کیکی معروف است، پیوندی شگفت‌انگیز بین فرکانس‌های صوتی خاص و الگوهای بصری مشخص ایجاد می‌کند و به شکلی پایدار در سراسر جهان و میان فرهنگ‌های مختلف مشاهده می‌شود.

«حتی اگر زبان پدیده‌ای در انحصار بشر باشد، ریشه‌های آن در توانمندی‌های ادراکی عمیقی نهفته است که میان ما و سایر ساکنان زمین مشترک است.» ماریا لوکونسوله، روان‌شناس تطبیقی

آزمایش‌های پیشگامانه روی جوجه‌ها

ماریا لوکونسوله، روان‌شناس تطبیقی از دانشگاه پادووا ایتالیا، به همراه تیمش، آزمایش‌های دقیقی را روی جوجه‌ها طراحی کردند. دلیل انتخاب جوجه‌ها این بود که می‌توان آنها را بلافاصله پس از خروج از تخم و پیش از آنکه سیستم عصبی‌شان تحت تأثیر تجربه‌های محیطی قرار گیرد، مورد مطالعه قرار داد. در این آزمایش، جوجه‌ها در مقابل دو صفحه قرار گرفتند: یکی با شکلی گل‌مانند و منحنی‌های نرم، و دیگری با لکه‌ای نوک‌تیز شبیه به انفجار کارتونی.

نتایج حیرت‌آور آزمایش

هنگام پخش صداهای ضبط‌شده انسانی که کلمات «بوبا» یا «کیکی» را ادا می‌کردند، نتایج زیر به دست آمد:

• ۸۰ درصد جوجه‌ها هنگام شنیدن «بوبا»، ابتدا به سمت شکل گرد متمایل شدند.
• آنها زمان بسیار بیشتری را صرف بررسی شکل گرد کردند.
• با پخش صدای «کیکی»، ترجیح جوجه‌ها دقیقاً برعکس شد و به سمت شکل نوک‌تیز رفتند.

این آزمایش‌ها که در نخستین ساعت‌های زندگی جوجه‌ها و در محیطی کاملاً ایزوله انجام شد، ثابت می‌کند که پیوند میان صدا و شکل نمی‌تواند اکتسابی یا حاصل یادگیری باشد. این پدیده گواهی بر وجود یک سوگیری ادراکی ذاتی است که ریشه‌های آن در تاریخ تکاملی، بسیار فراتر از مرزهای پیدایش پستانداران به عقب بازمی‌گردد.

تحولات در دیدگاه علمی

الکساندرا کویک، زبان‌شناس دانشگاه نیکلاس کوپرنیک لهستان، تأکید می‌کند که مسیر تکاملی انسان و پرندگان ۳۰۰ میلیون سال پیش از هم جدا شده است و مشاهده چنین شباهت شناختی عمیقی، واقعاً ذهن را به چالش می‌کشد. مطالعات پیشین در سال ۲۰۲۲ نشان داده بود که اثر بوبا/کیکی در تمامی فرهنگ‌ها و سیستم‌های نوشتاری جهان صادق است و حتی نوزادان انسانی پیش از یادگیری تکلم به آن واکنش نشان می‌دهند.

با این حال، شکست میمون‌های بی‌دم بزرگ در آزمون‌های مشابه در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۲، این تصور را تقویت کرده بود که اثر بوبا/کیکی منحصراً به توانمندی‌های زبانی پیچیده انسان مربوط است. لوکونسوله معتقد است که آموزش‌های ارتباطی پیشین در میمون‌ها احتمالاً بر عملکرد غریزی آن‌ها تأثیر منفی گذاشته و باعث شده است آنها به جای دنبال‌کردن غریزه، به دنبال کشف معنای کلمات باشند.

اثر بوبا/کیکی: ابزاری برای بقا

یافته‌های جدید در دنیای پرندگان، دیدگاه علمی را به سمت افق‌های گسترده‌تری سوق داده است. کویک اکنون معتقد است که بوبا/کیکی بیش از آنکه ابزاری برای تکامل زبان باشد، یک ویژگی «پیش‌زبانی» است که به ظرفیت عمیق مغز برای اتصال حواس مختلف مربوط می‌شود. در تحلیل نهایی، به نظر می‌رسد عامل پیونددهنده کلمه بوبا به فرم‌های گرد، نه شکل دهان انسان هنگام تلفظ، بلکه ویژگی‌های فیزیکی اشیا در جهان واقعی است. اشیای مدور هنگام برخورد با سطوح یا غلتیدن، صداهایی مداوم با فرکانس پایین تولید می‌کنند که با ماهیت صوتی واژه بوبا همخوانی دارد. درک غریزی از دینامیک‌های فیزیکی، به نوزاد جانوران کمک می‌کند تا به سرعت محیط خود را برای یافتن غذا یا شناسایی شکارچیان تحلیل کنند.

اثر بوبا/کیکی اگرچه احتمالاً در ظهور زبان نقش داشته، اما برای جوجه‌ها و سایر حیوانات، در خدمت هدفی کهن‌تر و حیاتی‌تر در بقا بوده است. لوکونسوله تأکید می‌کند که حتی اگر زبان پدیده‌ای منحصربه‌فرد برای نوع بشر باشد، ریشه‌های آن در توانمندی‌های ادراکی عمیقی نهفته است که میان ما و سایر ساکنان زمین مشترک است.

این پژوهش مهم در نشریه معتبر «ساینس» منتشر شده است.