تجارت آزاد با اوراسیا: فرصت بزرگ ایران در بازار ۹۰۰ میلیارد دلاری

فرصت‌های بی‌نظیر تجارت با اوراسیا

توافق تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، یکی از مهم‌ترین تحولات تجاری سال‌های اخیر در سیاست خارجی اقتصادی کشور محسوب می‌شود. این توافق که پس از چند سال اجرای موقت، اکنون به چارچوبی دائمی تبدیل شده، دسترسی آسان‌تر تولیدکنندگان ایرانی را به بازارهای روسیه، ارمنستان، قزاقستان، بلاروس و قرقیزستان فراهم کرده است. با وجود این، عملکرد تجارت خارجی ایران نشان‌دهنده فاصله قابل توجهی میان ظرفیت‌های بالقوه و دستاوردهای واقعی این توافق است.

• سهم محدود ایران: سهم ایران از کل واردات کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا طی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ تنها بین ۰.۱۷ تا ۰.۵۸ درصد در نوسان بوده و در سال ۲۰۲۳ به حدود ۰.۵۳ درصد رسیده است.
• اهمیت راهبردی بازار اوراسیا: این اتحادیه با جمعیت قابل توجه، منابع عظیم انرژی، مواد معدنی و بازار مصرف گسترده، مقصدی مناسب برای صادرات کالاهای صنعتی، پتروشیمی، معدنی و کشاورزی ایران است.
• توسعه کریدورهای ترانزیتی: موقعیت جغرافیایی کشورهای عضو، ظرفیت توسعه کریدورهای ترانزیتی و اتصال ایران به بازارهای شمالی را تقویت می‌کند.

تحول در تعرفه‌ها و موانع غیرتعرفه‌ای

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، یکی از مهم‌ترین مزایای توافق جدید، کاهش گسترده تعرفه‌ها است. موافقت‌نامه دائمی سال ۱۴۰۳ نسبت به توافق موقت سال ۱۳۹۸، تحول قابل توجهی ایجاد کرده است:

این تحول در صورت بهره‌برداری مناسب، می‌تواند مزیت رقابتی کالاهای ایرانی را در بازارهای اوراسیا به شکل محسوسی افزایش دهد.

علاوه بر کاهش تعرفه‌ها، توافق جدید بر حذف موانع غیرتعرفه‌ای نیز تمرکز دارد. هماهنگ‌سازی استانداردها، تسهیل فرآیندهای گمرکی، حذف محدودیت‌های مقداری، بهبود شرایط حمل‌ونقل و ایجاد سازوکارهای حل اختلاف از جمله ابزارهایی هستند که می‌توانند هزینه تجارت را کاهش داده و دسترسی صادرکنندگان ایرانی به بازارهای هدف را تسهیل کنند.

چالش‌ها و موانع پیش‌رو

با وجود مزایای ذکر شده، داده‌های تجاری حاکی از آن است که بهره‌برداری از امتیازات تعرفه‌ای هنوز به یک روند پایدار تبدیل نشده است. عواملی همچون توان رقابتی تولید، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، نظام مالی و دسترسی به بازار نیز نقش تعیین‌کننده دارند.

موانع اصلی توسعه تجارت:

• محدودیت‌های بانکی: ناشی از تحریم‌ها و نبود کانال‌های مالی پایدار.
• ضعف زیرساخت‌ها: حمل‌ونقل و لجستیک ناکافی.
• تفاوت استانداردها: استانداردهای فنی و بهداشتی متفاوت.
• پیچیدگی‌های اداری: مشکلات در فرآیندهای گمرکی و اداری.
• نبود نهاد راهبری: عدم وجود یک نهاد مشخص برای پیگیری و اجرای کامل مفاد توافق.

این عوامل موجب شده‌اند بخش مهمی از ظرفیت‌های توافق آزاد تجاری هنوز به نتایج عملی تبدیل نشود.

نتیجه‌گیری

موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا یک فرصت کم‌سابقه برای تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی کشور محسوب می‌شود. اما موفقیت آن بیش از هر چیز به اصلاح زیرساخت‌های داخلی، توسعه کریدورهای حمل‌ونقل، ایجاد سازوکارهای مالی پایدار، تسهیل مقررات تجاری و افزایش رقابت‌پذیری تولیدکنندگان ایرانی وابسته است. در غیر این صورت، حتی کاهش گسترده تعرفه‌ها نیز نمی‌تواند سهم ایران از بازار بزرگ اوراسیا را به شکل معناداری افزایش دهد.