تبصره برنامه هفتم: حفاظت از جنگل یا زمینه‌ساز تخریب و قاچاق چوب؟

تبصره یک ماده 36 برنامه هفتم توسعه، می‌تواند به بستری برای سوءاستفاده و گسترش قاچاق چوب تبدیل شود. این تبصره که به برداشت درختان شکسته و افتاده از جنگل‌های شمال می‌پردازد، به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شده است و نگرانی‌هایی را در میان کارشناسان و فعالان محیط‌زیست ایجاد کرده است.

تبصره‌ای که می‌تواند تخریب‌گر باشد

در تبصره یک ماده 36 قانون برنامه هفتم توسعه آمده است که برداشت درختان ریشه‌کن، شکسته و افتاده تجمعی ناشی از بروز عوامل طبیعی مانند طوفان، سیل، برف سنگین، لغزش و رانش وسیع و همچنین درختان آفت‌زده غیرقابل احیا و درختان خطرساز در حاشیه جاده‌های جنگلی و پارک‌های جنگلی، توسط سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و با تأیید رئیس این سازمان انجام می‌شود.

ابهام در قانون‌گذاری؛ تهدیدی برای جنگل‌های هیرکانی

حفاظت از منابع طبیعی نیازمند سیاست‌گذاری دقیق و شفاف است. قوانینی که بدون جزئیات اجرایی روشن تصویب می‌شوند، در مرحله اجرا می‌توانند تفاسیر متفاوتی پیدا کنند. بسیاری از کارشناسان معتقدند که درختان شکسته و افتاده ضایعات نیستند و جمع‌آوری آن‌ها توجیه اکولوژیکی ندارد. تعیین خطرآفرینی یا بیماری درخت در اکوسیستم پیچیده‌ای مانند جنگل‌های هیرکانی، به گستردگی تعاریف از نظر تصمیم‌گیران بستگی دارد و همین ابهام‌ها ممکن است راه‌هایی برای سوءاستفاده ایجاد کند.

جنگل‌های هیرکانی در سال‌های گذشته علاوه‌بر آتش‌سوزی‌های مکرر، با چالش‌هایی مانند بهره‌برداری بی‌رویه و قاچاق چوب نیز روبه‌رو بوده‌اند. این موضوع حساسیت کارشناسان و فعالان محیط‌زیست را نسبت به هرگونه تصمیم درباره برداشت چوب افزایش داده است. به همین دلیل، هر بحثی درباره برداشت درختان شکسته و افتاده در جنگل‌ها، به‌طور مستقیم با وضعیت جنگل‌های هیرکانی و نگرانی‌ها در حوزه قاچاق چوب گره می‌خورد.

نقش حیاتی درختان افتاده در اکوسیستم جنگل

درختان شکسته و افتاده در جنگل، اضافی نیستند و حذف آن‌ها در چرخه‌های طبیعی جنگل اختلال ایجاد می‌کند. این تنه‌ها بخشی از چرخه طبیعی جنگل‌اند و نقش مهمی در حفظ رطوبت خاک، تقویت مواد آلی، تغذیه بستر جنگل و ایجاد زیستگاه برای قارچ‌ها، حشرات، پرندگان و جانوران کوچک دارند. جمع‌آوری گسترده‌ی درختان افتاده نه‌تنها ضرورت اکولوژیک ندارد، بلکه می‌تواند تعادل جنگل را بر هم بزند. به‌ویژه در جنگل‌های هیرکانی که سال‌هاست تحت فشارهای مختلف قرار دارند، هر جزء از ساختار جنگل ارزش حفاظتی دارد و حذف بی‌ضابطه‌ی آن می‌تواند توان بازسازی طبیعی را کاهش دهد.

فراتر از ارزش الوار؛ خدمات اکوسیستمی جنگل

ارزش واقعی درختان تنها در چوب و الوار آن‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه در مجموعه‌ای از خدمات اکوسیستمی نهفته است که برای پایداری حیاتی‌اند. درختان در تثبیت خاک و جلوگیری از فرسایش، تنظیم چرخه آب، ذخیره و تصفیه منابع آبی، پالایش هوا و حفظ تنوع زیستی نقش اساسی دارند. حتی درختان شکسته و افتاده نیز بخشی از همین چرخه طبیعی‌اند و با تجزیه تدریجی به تقویت خاک و فراهم کردن زیستگاه برای گونه‌های مختلف کمک می‌کنند. از این رو، تقلیل مسئله درختان افتاده در جنگل به مجموعه‌ای از الوارهای آماده برای برداشت و جابه‌جایی، نگاهی ساده‌انگارانه به یک پدیده بوم‌شناختی پیچیده است و با منطق حفاظت از جنگل‌ها همخوانی ندارد.

پیامدهای مخرب برداشت چوب از جنگل

اهمیت موضوع تنها به نقش اکولوژیک این درختان محدود نمی‌شود. مسئله مهم‌تر پیامدهای اجرایی برداشت این چوب‌ها است. جمع‌آوری درختان افتاده معمولاً نیازمند ورود ماشین‌آلات سنگین، باز شدن مسیرهای جدید چوب‌کشی و افزایش تردد در دل جنگل است. چنین روندی می‌تواند به فشرده شدن خاک، تخریب نهال‌ها و آسیب به پوشش گیاهی اطراف منجر شود.

تفکیک درخت افتاده از درخت سالم در میدان عمل ساده نیست. مجوز برای برداشت محدود درختان شکسته و افتاده می‌تواند به برداشت درختان نیمه‌افتاده، برداشت درختان بیمار و خطرآفرین (با تغییر گستردگی تعاریف) و در یکی از بدترین حالت‌ها قطع عمدی درختان سالم منجر شود. این مجوز می‌تواند روندی به سمت تخریب گسترده را سرعت بخشد و به پوششی برای قاچاق چوب تبدیل شود.

ضرورت تدوین قوانین شفاف و علمی

قانون‌گذاری در حوزه منابع طبیعی باید با دقت، شفافیت و پشتوانه علمی همراه باشد و برای جلوگیری از سوءاستفاده، سازوکارهای نظارتی مشخص و قابل اجرا داشته باشد. برخی قوانین تدوین‌شده با هدف مدیریت یا ساماندهی، ممکن است در عمل به تفاسیر مختلفی منجر شوند و به‌جای تقویت حفاظت، زمینه تخریب بیشتر را فراهم کنند.