بحران بی‌سابقه آب در ایران: دریاچه‌ها خشک می‌شوند، روستاها متروکه

تبدیل تهدید جنگ به بحران آب

برای بسیاری از ایرانیان، تهدید فوری دیگر تنها جنگ نیست، بلکه بحران آب است. سال‌ها خشکسالی، کاهش بارندگی و مصرف بی‌رویه آب، کشور را به سمت تنش آبی شدید سوق داده و منجر به کاهش شدید ذخایر آب، رودخانه‌ها و منابع آب زیرزمینی شده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، این وضعیت را تشدید کرده و به تأسیسات آب شیرین‌کن، خطوط لوله و سایر زیرساخت‌های آب غیرنظامی در هفته‌های ابتدایی درگیری آسیب رسانده است.

ایران توسط «موسسه منابع جهانی» به عنوان کشوری با «تنش آبی بسیار بالا» طبقه‌بندی شده است که سالانه بیش از ۸۰ درصد از منابع آب تجدیدپذیر خود را مصرف می‌کند.

ناپدید شدن دریاچه ارومیه

یکی از بارزترین نمونه‌های بحران آب در ایران را می‌توان از فضا مشاهده کرد. دریاچه ارومیه در شمال غرب ایران، که زمانی بزرگترین دریاچه آب شور خاورمیانه بود و در دهه ۱۹۹۰ مساحتی نزدیک به ۶۰۰۰ کیلومتر مربع را پوشش می‌داد، اکنون به تنها ۵۸۱ کیلومتر مربع کاهش یافته است که کمتر از ۱۰ درصد اندازه سابق آن است.

• خشکسالی‌های پی‌درپی: عامل اصلی کاهش سطح آب دریاچه.
• مصرف آب کشاورزی: انحراف آب رودخانه‌ها و برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی.
• سدسازی: بیش از ۶۰ سد بر روی رودخانه‌های تغذیه‌کننده دریاچه ساخته شده است.
• افزایش دما: تبخیر آب را تسریع کرده و میزان بارندگی کاهش یافته است.

کسری فزاینده آب در ایران

برای حفظ منابع آب شیرین، یک کشور باید حداقل به اندازه آبی که برای کشاورزی، صنعت و مصارف خانگی برداشت می‌کند، آب را جایگزین کند. ایران مدت‌هاست که در سمت اشتباه این معادله قرار دارد. دهه‌ها سدسازی، کشاورزی فشرده و برداشت آب‌های زیرزمینی، مصرف را فراتر از آنچه بارندگی می‌تواند تأمین کند، افزایش داده است.

کشاورزی با حدود ۹۱ درصد، بزرگترین مصرف‌کننده آب در ایران است، در حالی که ۷ درصد برای مصارف خانگی و ۲ درصد برای صنعت استفاده می‌شود. با این حال، بخش زیادی از این آب قبل از رسیدن به محصولات کشاورزی از بین می‌رود، زیرا سیستم‌های آبیاری قدیمی و ناکارآمد، بخش قابل توجهی از این منبع ارزشمند کشور را هدر می‌دهند.

خشک شدن سدهای اطراف تهران

ایران یکی از کشورهای پیشرو در سدسازی در جهان است و صدها سد بزرگ و کوچک برای ذخیره آب، تولید برق و مدیریت کمبودها ساخته است. در سال‌های اخیر، ده‌ها مخزن سد به سطوح بسیار پایینی رسیده‌اند و برخی تقریباً خشک شده‌اند.

تصاویر ماهواره‌ای سدهای لار، لتیان و مملو که در اطراف تهران و دامنه‌های جنوبی رشته کوه البرز قرار دارند و بخشی از سیستم اصلی تأمین آب پایتخت را تشکیل می‌دهند، نشان می‌دهد که چگونه سطح آب در طول زمان به دلیل خشکسالی و افزایش تقاضا کاهش یافته است.

آوارگی هزاران نفر به دلیل خشکسالی

کمبود آب به طور فزاینده‌ای در حال تغییر محل زندگی ایرانیان است. با خشک شدن چاه‌ها و دشوار شدن کشاورزی، بسیاری از خانواده‌ها جوامع روستایی را در جستجوی معیشت مطمئن‌تر ترک می‌کنند. به گفته عبدالکریم حسین‌زاده، معاون رئیس‌جمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم، تنها ۳۸ هزار از ۶۹ هزار روستای کشور مسکونی باقی مانده‌اند، در حالی که ۳۱ هزار روستا متروکه شده‌اند.

• ۲۷ هزار روستا: با جمعیت بیش از ۱۰ میلیون نفر در حال حاضر با کمبود آب مواجه هستند.
• ۷۰ درصد روستاها: در ایران با نوعی بحران آب دست و پنجه نرم می‌کنند.

بسیاری از مهاجران به سمت شهرهای بزرگی مانند تهران، مشهد، اصفهان و شیراز سرازیر می‌شوند. اما این شهرها نیز با فشار آبی خود مواجه هستند. تهران با بیش از ۹ میلیون نفر جمعیت، شاهد افزایش فشار بر سیستم آب خود به دلیل خشکسالی و افزایش تقاضا بوده است.

حدود ۷۵ درصد از ایرانیان در کمتر از ۴۰ درصد از مساحت کشور زندگی می‌کنند که این امر باعث تمرکز جمعیت و تقاضای آب در یک منطقه نسبتاً کوچک شده است.

اثرات کمبود آب را می‌توان در امتداد رودخانه زاینده‌رود نیز مشاهده کرد که زمانی یکی از مهمترین آبراه‌های مرکز ایران بود. تصاویر ماهواره‌ای سد زاینده‌رود، کاهش سطح آب در بالادست را پس از سال‌ها خشکسالی و مصرف بی‌رویه نشان می‌دهد.

در پایین‌دست، پیامدهای آن در قلب اصفهان قابل مشاهده است. پل تاریخی الله‌وردی‌خان (سی و سه پل) بر روی رودخانه‌ای ساخته شده بود که قرن‌ها شهر را تغذیه می‌کرد. امروزه، ساکنان به طور فزاینده‌ای با بستر خشک رودخانه در زیر طاق‌های آن مواجه می‌شوند، زیرا بخش‌هایی از زاینده‌رود بارها خشک می‌شوند.

سهم ناچیز آب شیرین‌کن‌ها

آب شیرین‌کن‌ها تنها حدود سه درصد از نیاز آبی ایران را تأمین می‌کنند که در تضاد شدید با همسایگان خلیج فارس است که برای تأمین بیشتر آب آشامیدنی خود به آن وابسته هستند.

اکثر تأسیسات آب شیرین‌کن ایران در امتداد سواحل جنوبی آن در خلیج فارس قرار دارند. در نتیجه، آب شیرین‌کن‌ها عمدتاً در شهرهای ساحلی متمرکز هستند، در حالی که مناطق داخلی مانند تهران، اصفهان و بیشتر مناطق کشاورزی به سایر منابع آبی متکی هستند.