هشدار ستاد ملی جمعیت: تغییر الگوی فرزندآوری و حرکت به سمت تک‌فرزندی در ایران

چالش‌های جمعیتی و سلامت مادران

در نشستی تخصصی با عنوان «ادغام سلامت زنان و بارداری در برنامه‌های مدیریت بحران»، حامد برکاتی، معاون برنامه‌ریزی ستاد ملی جمعیت، بر اهمیت توجه به سلامت مادران در تمامی مراحل مدیریت بحران تأکید کرد. وی ضمن قدردانی از شهرداری تهران برای اقدامات اخیر در حوادث، به دو محور اصلی سیاست‌های کلی جمعیت اشاره کرد:

• سطح باروری جایگزین: نیاز به تولد ۲.۱ فرزند به ازای هر زن در سن باروری برای حفظ ساختار جمعیتی.
• رصد مستمر شاخص‌های جمعیتی: که در سال‌های گذشته مورد غفلت قرار گرفته است.

برکاتی چالش اصلی در حوزه جمعیت را مسئله ازدواج دانست. در حال حاضر، حدود ۱۲ میلیون جوان بالای ۲۰ سال و تقریباً ۱۸ میلیون نفر بالای ۱۵ سال در کشور مجرد هستند که بخش قابل توجهی از ظرفیت جمعیتی آینده را تشکیل می‌دهند.

گروه‌های آسیب‌پذیر در بحران

وی با انتقاد از سیستم اجرایی قانون در زمینه حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، به موارد زیر اشاره کرد:

• زنان باردار: به ویژه در سه ماهه سوم بارداری.
• زنان نیازمند مراقبت ویژه: نوزادان تازه متولد شده، نوجوانان، زنان سرپرست خانوار، زنان شیرده و خانواده‌های دارای چند کودک.
• افراد با نیازهای ویژه: که معمولاً کمتر به آن‌ها رسیدگی می‌شود.

برکاتی با اشاره به جمعیت ۸۶ میلیون نفری ایران و حدود ۹۰۰ هزار تولد سالانه، تخمین زد که در هر زمان، حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار زن باردار (معادل یک درصد جمعیت) وجود دارد.

تهدیدات سلامت مادران در بحران

قطع مراقبت‌های زنان باردار در مواقع بحران از مهم‌ترین تهدیدها محسوب می‌شود. تجربیات حوادثی مانند زلزله ورزقان و سیلاب‌های شمال کشور نشان داده است که در روزهای نخست، دسترسی به خدمات مراقبتی مادران باردار با اختلال جدی مواجه می‌شود. این وضعیت می‌تواند منجر به:

• افزایش زایمان‌های ناایمن
• اختلال در نظام ارجاع و انتقال بیماران
• کمبود دارو، خون و تجهیزات حیاتی
• افزایش استرس، سوءتغذیه و ناامنی

برکاتی سه نوع تأخیر را که سلامت مادر و نوزاد را در بحران به خطر می‌اندازد، برشمرد:

1. تأخیر در تصمیم‌گیری: برای مراجعه به مراکز درمانی به دلیل ترس، ناآگاهی، محدودیت‌های خانوادگی، ناامنی یا باورهای فرهنگی.
2. تأخیر در رسیدن به مرکز درمانی: به علت تخریب راه‌ها، کمبود وسایل حمل‌ونقل یا اختلال در ارتباطات.
3. تأخیر در دریافت خدمات: به دلیل کمبود نیروی انسانی، دارو، تجهیزات یا ظرفیت درمانی.

علاوه بر این، در شرایط بحران، زنان با چالش‌های دیگری نیز مواجه هستند، از جمله افزایش بارداری‌های ناخواسته، خطر خشونت، نبود حریم خصوصی در محل‌های اسکان اضطراری، مشکلات بهداشت قاعدگی و افزایش مسئولیت مراقبت از کودکان و سالمندان. سلامت روان مادران نیز به شدت تحت تأثیر اضطراب، افسردگی و استرس قرار می‌گیرد.

پیامدهای توزیع بی‌رویه شیرخشک

برکاتی هشدار داد که توزیع بی‌رویه شیرخشک، بر اساس تجربه حوادث اخیر، می‌تواند منجر به کاهش تغذیه طبیعی نوزادان و بروز مشکلات بعدی شود.

اقدامات ضروری در مدیریت بحران

وی به اقدامات ضروری در فازهای مختلف بحران اشاره کرد:

• پیش از بحران: شناسایی زنان باردار و مادران تازه‌زا، تعیین مراکز امن زایمان، استقرار تیم‌های مامایی و پزشکی، تأمین دارو و تجهیزات ضروری، ذخایر خون و امکانات جراحی، و برنامه‌ریزی برای مراقبت‌های پس از زایمان.
• در زمان بحران: فعال‌سازی تیم‌های سیار، پایش وضعیت مادران و نوزادان، تأمین مسیرهای انتقال ایمن، و ثبت و تحلیل مستمر اطلاعات.
• پس از بحران: پیگیری وضعیت مادران نیازمند مراقبت ویژه، ارائه حمایت‌های روانی و اجتماعی، و بازسازی خدمات سلامت باروری.

وضعیت جمعیتی و چالش «چاله جمعیتی»

برکاتی به وضعیت جمعیتی کشور پرداخت و اظهار داشت که در سیاست‌های کلی جمعیت و قانون حمایت از خانواده، مسائلی مانند ازدواج جوانان و فاصله زمانی میان ازدواج و فرزندآوری کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. میانگین فاصله ازدواج تا تولد فرزند اول حدود ۴.۷ سال و تا تولد فرزند دوم حدود ۶ سال است. این امر باعث می‌شود سن متوسط فرزندآوری نخست برای زنان به ۲۷ سال و فرزند دوم به ۳۴ سال برسد و بسیاری از خانواده‌ها امکان فرزندآوری بیشتر را از دست بدهند.

شاخص باروری کل کشور به حدود ۱.۳۴ فرزند رسیده که بسیار پایین‌تر از سطح جایگزینی ۲.۱ فرزند است. وی هشدار داد که مناطقی با باروری کمتر از ۱.۳ فرزند وارد «چاله جمعیتی» می‌شوند که خروج از آن بسیار دشوار است؛ استان‌های گیلان و مازندران هم‌اکنون در این شرایط قرار دارند.

بر اساس پیش‌بینی‌های بین‌المللی، اگر روند فعلی ادامه یابد، جمعیت ایران تا پایان قرن حاضر ممکن است به حدود ۴۴ میلیون نفر کاهش یابد و بخش قابل توجهی از آن را سالمندان تشکیل دهند. برکاتی تأکید کرد که سالمندی جمعیت تمامی بخش‌های سلامت، رفاه، اقتصاد و خدمات اجتماعی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

تعداد موالید کشور از بیش از ۱ میلیون و ۵۷۰ هزار در سال ۱۳۹۵ به حدود ۸۹۲ هزار در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است. این کاهش نشان‌دهنده تداوم و سرعت گرفتن افت باروری است.

برکاتی مجدداً تأکید کرد که تغییر الگوی فرزندآوری به سمت تک‌فرزندی، با پیشی گرفتن تعداد فرزندان اول از دوم، بسیار نگران‌کننده است. وی خاطرنشان کرد که بر اساس پیمایش‌های ملی، میانگین تعداد فرزند مطلوب در میان خانواده‌های ایرانی بیش از دو فرزند است، اما موانع اقتصادی، اجتماعی و حمایتی مانع تحقق این تمایل شده است.

مهم‌ترین عوامل کاهش فرزندآوری از دید مردم شامل شرایط اقتصادی نامناسب، ناکافی بودن حمایت‌های دولتی، نگرانی نسبت به آینده فرزندان، مسائل فرهنگی و تغییر سبک زندگی است.

طرح «کارت امید مادر»

معاون برنامه‌ریزی ستاد ملی جمعیت به طرح «کارت امید مادر» اشاره کرد که با هدف حمایت مستقیم از مادران و کاهش بخشی از هزینه‌های خانواده‌ها طراحی شده است. این طرح از ابتدای سال ۱۴۰۵ آغاز شده و تمامی مادرانی که از این تاریخ صاحب فرزند شده‌اند، بدون نیاز به مراجعه حضوری، مشمول دریافت این حمایت می‌شوند.

اعتبار این طرح به صورت مستقیم بر روی کارت بانکی مادران شارژ می‌شود و امکان خرید کالاهای تعیین‌شده (مانند پوشک و برخی کالاهای ضروری) را فراهم می‌کند. قرار است در اواخر سال ۱۴۰۵ یا اوایل ۱۴۰۶ کارت فیزیکی شامل ۳۰ خدمت به مادران اهدا شود. هدف اصلی این طرح تقویت جایگاه اجتماعی و ارزش مادری در جامعه است.