رمزگشایی از تاریخچه اقلیمی دریای خزر در خاک‌های ساحلی گمیشان

پژوهشگران دانشگاه تهران در مطالعه‌ای جامع، دشت‌های ساحلی جنوب‌شرقی دریای خزر را به عنوان «بایگانی فعال» تغییرات اقلیمی مورد بررسی قرار دادند. این تحقیق که بر منطقه تالاب گمیشان متمرکز است، آثار نوسانات تراز آب و تغییرات هیدرولوژیک را در لایه‌های خاک واکاوی می‌کند.

اراضی ساحلی؛ حسگرهای هوشمند محیطی

دشت‌های ساحلی گمیشان با ارتفاعی بین ۲۲- تا ۰ متر از سطح آب‌های آزاد، به دلیل شیب بسیار ملایم، حساسیت بالایی به تغییرات تراز دریا دارند. کوچک‌ترین جابه‌جایی در سطح آب، الگوی غرقابی و پیشروی شوری را در این منطقه دگرگون می‌کند. تیم پژوهشی با بررسی ۱۵ پروفیل خاک تا عمق ۱۵۰ سانتی‌متری، شواهدی از نحوه تأثیرگذاری تغییرات اقلیمی بر توسعه خاک‌رخ‌ها در فواصل مختلف از خط ساحلی به دست آورده است.

روایت لایه‌های مدفون در خاک

یافته‌های میدانی نشان می‌دهد که خاک این منطقه حاوی لایه‌های مدفون متعددی است که هر کدام شناسنامه‌ای از دوره‌های مختلف پیشروی و پس‌روی دریا هستند. وجود لایه‌های حاوی صدف و تناوب لایه‌های ماسه‌ای-سیلتی، تغییرات انرژی محیط‌های رسوب‌گذاری را در طول زمان بازگو می‌کند:

• لایه‌های مدفون (2C تا 4C): نشان‌دهنده دوره‌های زمین‌شناختی متمایز.
• ترکیبات دانه‌بندی: گواهی بر تناوب میان محیط‌های آرام و وقایع رسوبی شدید مانند طوفان‌ها.

تأثیر عوامل انسانی و اقلیمی بر شوری خاک

استفاده از فناوری XRF در این پژوهش، تغییرات پله‌ای غلظت عناصر را آشکار ساخته است. همچنین، مشاهده بلورهای گچ و کربنات‌های ثانویه در کنار نشانه‌های «ردوکس» (اکسایش و کاهش)، حاکی از چرخه‌های مکرر تر و خشک شدن خاک است. این نوسانات نه تنها ناشی از تغییر اقلیم، بلکه متأثر از عوامل انسانی نیز می‌باشد:

تغییرات تراز دریای مازندران تحت تأثیر مستقیم تغییرات اقلیمی دهه‌های اخیر و همچنین کاهش آب ورودی به دلیل احداث سدهای متعدد در کشورهای حوزه دریای مازندران و انحراف رودخانه‌ها قرار دارد.

گام‌های آتی در تعیین سن رسوبات

با توجه به ماهیت چندژنتیکی (Polygenetic) این خاک‌ها، گام بعدی پژوهشگران دانشگاه تهران، تعیین سن مطلق (Chronology) بسته‌های رسوبی است تا بتوان آن‌ها را به رویدادهای تاریخی دقیق تراز دریای خزر پیوند داد. نتایج این تحقیق تاکنون در ۴ مقاله علمی با رتبه Q1 منتشر شده است.