ابهام در توافق‌نامه هرمز؛ چرا صلح دوباره به جنگ بدل شد؟

ابهام مرگبار در قلب توافق‌نامه هرمز

تنها سه هفته پس از امضای یادداشت تفاهمی که قرار بود به جنگ پایان دهد، وضعیت در تنگه هرمز به نقطه بحرانی بازگشته است. ایالات متحده بار دیگر بنادر ایران را تحت محاصره قرار داده و دو طرف درگیر تبادل آتش در پایگاه‌های نظامی در سراسر خلیج فارس هستند. در این میان، پیشنهاد وضع تعرفه ۲۰ درصدی بر کشتی‌رانی توسط واشنگتن، تنها بر پیچیدگی‌های این بحران افزوده است.

شکاف حقوقی در توافق‌نامه

ماده ۵ این توافق‌نامه که وعده «عبور ایمن کشتی‌های تجاری» را می‌دهد، در عمل با خلأهای حقوقی جدی روبروست. این متن به گونه‌ای تنظیم شده که هر طرف برداشت متفاوتی از آن داشته باشد. مشکل اصلی اینجاست که توافق مذکور مشخص نمی‌کند چه کسی مسئول مدیریت تنگه است و این «ابهام سازنده» اکنون به عاملی برای تشدید تنش‌ها تبدیل شده است.

چالش‌های حقوق بین‌الملل

بر اساس کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، تنگه هرمز یک آبراه بین‌المللی است که تمامی کشورها از حق عبور بی‌ضرر در آن برخوردارند. با این حال، ایران که این کنوانسیون را تصویب نکرده، بر رویکرد خود در مدیریت تنگه تاکید دارد. از نظر حقوقی، دریافت هرگونه هزینه برای عبور از تنگه، جز در موارد خدمات خاص بندری، غیرقانونی است و این توافق‌نامه نتوانسته است این اختلاف دیرینه را حل‌وفصل کند.

از دیپلماسی تا تقابل نظامی

واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد که توافق‌نامه مذکور نتوانسته است بستری برای نظم ایجاد کند. در حالی که انتظار می‌رفت این متن به عنوان یک چارچوب صلح عمل کند، اکنون شاهد هستیم که:

• نیروهای ایرانی به کشتی‌ها در آب‌های منطقه حمله کرده‌اند.
• فرماندهی مرکزی ایالات متحده ده‌ها هدف ساحلی و نظامی را هدف قرار داده است.
• هر دو طرف، امنیت دریایی را به ابزاری برای نمایش قدرت تبدیل کرده‌اند.

در نهایت، تلاش برای تبدیل یک توافق‌نامه موقت به قانون اساسی دائم برای یکی از حیاتی‌ترین نقاط ترانزیت انرژی جهان، محکوم به شکست است. وقتی دیپلماسی جای خود را به تهدیدات متقابل می‌دهد، هیچ توافق‌نامه‌ای نمی‌تواند ثبات را تضمین کند.