آیین چتر دین است یا دین چتر آیین؟؛ نقد و بررسی جامعه‌شناسی ادبیات آیینی ایران

نشست رونمایی و نقد و بررسی کتاب «جامعه‌شناسی ادبیات آیینی ایران؛ نگاهی به کارکرد آیین‌ها و مناسک در شعر معاصر» نوشته علیرضا حبیبی، با حضور جمعی از پژوهشگران و اساتید برجسته حوزه فرهنگ و ادبیات برگزار شد.

واکاوی نسبت میان آیین و دین

در این نشست، علیرضا حبیبی با اشاره به تطور مفهوم آیین در تاریخ تمدن، بیان کرد که در دهه‌های اخیر وجه دینی آیین‌ها پررنگ‌تر شده و سایر وجوه آن به حاشیه رفته است. وی با طرح این پرسش که آیا آیین چتر دین است یا دین چتر آیین؟، به اهمیت بازشناسی گستره ادبیات آیینی فراتر از تعاریف محدود سال‌های اخیر پرداخت.

نقد روش‌شناختی و علمی

اساتید حاضر در جلسه، نکات کلیدی زیر را برای ارتقای کیفی این پژوهش مطرح کردند:

• شفاف‌سازی رویکرد: ضرورت تمایز میان «جامعه‌شناسی ادبیات» (بررسی ادبیات به مثابه امر اجتماعی) و «جامعه‌شناسی در ادبیات» (کاوش مباحث اجتماعی در متن آثار).
• تنوع قومی: نقد مغفول ماندن آیین‌های بومی و گویش‌های محلی در جغرافیای ایران.
• ظرفیت‌های اسطوره‌ای: تأکید بر اینکه اسطوره‌ها آیین‌سازند و هیچ دینی بدون مناسک و آیین وجود ندارد.

نظریه برساخت‌گرایی در ادبیات

سید عبدالحمید ضیائی، از منتقدان حاضر در جلسه، بهره‌گیری نویسنده از نظریه برساخت‌گرایی را هوشمندانه خواند و افزود: «این نظریه به نویسنده امکان داده است تا مفاهیم محلی را به شکلی جهانی بازسازی کند. دسته‌بندی منسجم کتاب شامل شعر آیینی محض، دینی، ملی و انقلاب، ساختار آموزشی مناسبی را برای مخاطب فراهم کرده است.»

«جامعه بدون آیین، جامعه‌ای خشک، مکانیکی و بی‌روح است. آیین‌ها به جامعه نظم‌بخشی و لطافت می‌بخشند و ایجاد وفاق، همبستگی و همدلی می‌کنند.» - اردشیر صالح‌پور

چشم‌انداز آینده پژوهش

در پایان نشست، پیشنهاد شد که در جلدهای بعدی این مجموعه، تحلیل‌های تطبیقی-تاریخی از سبک‌های مختلف شعر فارسی (از سبک خراسانی تا معاصر) و همچنین نقش شاعران زن در تحولات آیینی مورد توجه بیشتری قرار گیرد تا این اثر به مرجعی جامع برای پژوهشگران تبدیل شود.