واکاوی رویکرد ضد جنگ و گفتگومندی در سینمای بهرام بیضایی

در نشستی تخصصی با حضور اساتید دانشگاه و منتقدان سینما، ابعاد هنری و فلسفی فیلم ماندگار «باشو، غریبه‌ای کوچک» ساخته زنده‌یاد بهرام بیضایی مورد بازخوانی قرار گرفت. این نشست که در سالن سیف‌الله داد خانه سینما برگزار شد، به بررسی رویکردهای گفتگومندی، اسطوره‌شناسی و فرمالیسم بصری در این اثر ضد جنگ پرداخت.

سینما به مثابه میدان برخورد صداها

میثم یزدی، دبیر نشست، با تبیین مفهوم «گفتگومندی» اظهار داشت که سینما نیازمند رویکردی چندصدایی است که در آن آگاهی‌های مستقل با حقوق برابر هم‌زیستی کنند. وی افزود: «بیضایی با پیشینه عمیق تئاتری، فیلم را نه به عنوان روایتی از ادغام ساده، بلکه به مثابه میدان برخورد زبان‌ها، بدن‌ها و منظره‌ها در نظر می‌گیرد. جنگ در این اثر، پس‌زمینه‌ای است که خانواده باشو را نابود کرده و او را از جنوب به شمال پرتاب می‌کند.»

تقابل «باشو» و «بوشو» در هویت‌بخشی

دکتر بهمن نامور مطلق، استاد مطالعات تطبیقی، با اشاره به اهمیت نام‌گذاری در آثار بیضایی گفت: «فیلم میان معنای باشو (باشیدن و ماندن) و بوشو (طرد کردن) در نوسان است. نایی با مراقبت از باشو، از یک مادر بیولوژیک به کهن‌الگوی «مادر زمین» تبدیل می‌شود. در این نگاه، باشو در زمین نایی دوباره متولد می‌شود و هر دو شخصیت، موجب هویت‌دار شدن یکدیگر می‌شوند.»

آزمایشگاه بصری و زبان تصویر

مسعود سفلایی، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر، با تأکید بر فرمالیسم بصری فیلم بیان کرد: «وقتی زبان کلامی به دلیل عدم هم‌زبانی باشو و نایی از کار می‌افتد، بیضایی زبان تصویر را جایگزین می‌کند. او با تغییر پالت رنگی از جهنم گرم جنوب به سبز مرطوب شمال، گسست هویتی باشو را به نمایش می‌گذارد.»

تحلیل تکنیک‌های کارگردانی:

• تغییر زوایای دوربین: استفاده از نمای بالا برای القای ترحم و نمای هم‌سطح برای نشان دادن بازیابی عزت نفس باشو.
• معماری صحنه: استفاده از حصارها و قاب درها برای نمایش جامعه‌ای بسته و مرزبندی شده.
• زبان پیشازبانی: جایگزینی کلام با آواها و لمس برای برقراری ارتباط در شرایط ترومای جنگ.

فیلم «باشو، غریبه‌ای کوچک» نه روایت ادغام ساده غریبه در خود، بلکه فرآیند دشوار، پرتنش و ناتمام گفتگو است.