هفتاد و پنج سالگی کنوانسیون پناهندگان؛ آیا اصول بشردوستانه در حال فروپاشی است؟

هفتاد و پنج سال پس از تصویب کنوانسیون پناهندگان سازمان ملل متحد، این چارچوب حقوقی که برای حفاظت از آوارگان جنگ جهانی دوم طراحی شده بود، اکنون در مواجهه با موجی از سیاست‌های پوپولیستی و محدودکننده در کشورهای غربی، با بحرانی وجودی دست‌ و پنجه نرم می‌کند.

تزلزل در اصول بنیادین

کنوانسیون ۱۹۵۱ که در ابتدا برای اروپاییان تدوین و بعدها در سال ۱۹۶۷ برای شمول جهانی اصلاح شد، اکنون توسط ۱۴۹ کشور به رسمیت شناخته شده است. با این حال، تعهد به اصول بنیادین این پیمان، به‌ویژه «اصل عدم بازگرداندن» (نفرستادن پناهجویان به کشوری که در آن با خطر مواجه‌اند)، در سال‌های اخیر به‌طور فزاینده‌ای نادیده گرفته می‌شود.

سیاست‌های بازدارنده در کشورهای توسعه‌یافته

گزارش‌ها حاکی از آن است که بسیاری از کشورهای ثروتمند با اتخاذ رویکردهای تنبیهی، تلاش می‌کنند مسئولیت‌های بین‌المللی خود را به کشورهای ثالث منتقل کنند:

• ایالات متحده: محدودسازی وضعیت حفاظت موقت برای اتباع برخی کشورها و سخت‌گیری‌های مرزی.
• اتحادیه اروپا: اجرای برنامه‌های «بازگرداندن» و ایجاد مراکز پردازش پناهجویان در کشورهای ثالث.
• استرالیا: انتقال پناهجویان به بازداشتگاه‌های فراساحلی.

«توافق‌نامه جدید مهاجرت و پناهندگی اتحادیه اروپا، رد درخواست‌های پناهندگی بدون بررسی دقیق و انتقال افراد به کشورهای ثالثی را که هیچ ارتباطی با آن‌ها ندارند، تسهیل می‌کند.»

چالش‌های آماری و حقوقی

در حالی که جهان با بحران‌های متعددی از جمله درگیری‌ها در سودان، ونزوئلا و اوکراین مواجه است، آمارها نشان‌دهنده شکاف عمیق میان نیازهای بشردوستانه و اقدامات عملی است. بر اساس داده‌های موجود، روند اسکان مجدد پناهندگان توسط کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) با افت شدیدی روبرو بوده است:

آینده کنوانسیون

کارشناسان معتقدند که نبود نهاد اجرایی برای نظارت بر اجرای کنوانسیون، دولت‌ها را قادر ساخته تا آن را بر اساس منافع ملی خود تفسیر یا نقض کنند. در حالی که برخی تحلیل‌گران پیشنهاد تدوین پروتکل‌های جدید برای پر کردن خلأهای قانونی را می‌دهند، بسیاری بر این باورند که بدون اراده سیاسی برای «تقسیم مسئولیت‌ها» به جای «تغییر مسئولیت‌ها»، این پیمان تاریخی در عمل به حاشیه رانده خواهد شد.