انفجار بندر بیروت؛ بازخوانی یک رویداد در متن جنگی راهبردی

شش سال از واقعه چهارم اوت ۲۰۲۰ می‌گذرد؛ روزی که انفجار مهیب در بندر بیروت، نه تنها بخش‌های وسیعی از پایتخت لبنان را به ویرانی کشید، بلکه یکی از ارکان اصلی تاب‌آوری این کشور را هدف قرار داد.

فراتر از یک حادثه داخلی

اگرچه این حادثه در نگاه نخست در چارچوب فساد، اهمال یا سوءمدیریت بررسی شد، اما تحلیلگران بر این باورند که اثرات راهبردی آن بسیار فراتر از محدوده بندر بود. این انفجار منجر به ضربه سنگین به اقتصاد لبنان، تشدید فشارهای اجتماعی و ورود ساختار سیاسی کشور به مرحله‌ای نوین از بحران شد.

در دکترین جنگ‌های جدید، نبرد الزاما با نخستین حمله هوایی آغاز نمی‌شود. گاهی سال‌ها پیش از شلیک نخستین موشک، فرآیند فرسایش اقتصاد، اختلال در زیرساخت‌های حیاتی و ایجاد شکاف اجتماعی تحت عنوان «مهندسی میدان پیش از جنگ» آغاز می‌شود.

فرضیه «مهندسی میدان» و نبردهای بلندمدت

بسیاری از ناظران معتقدند پرونده بندر بیروت را باید در زنجیره‌ای بزرگ‌تر از اقدامات پنهان برای آماده‌سازی محیط نبرد در لبنان جستجو کرد. در این تحلیل، به پرونده پیجرها به عنوان الگویی از شیوه‌های عملیاتی سرویس‌های امنیتی اشاره می‌شود که فاصله میان «تولد ایده» تا «اجرای عملیاتی» در آن‌ها ممکن است به یک دهه برسد.

مؤلفه‌های تضعیف قدرت ملی

سؤال کلیدی در بازخوانی این حادثه، بررسی سودبرندگان از لبنانِ پس از انفجار است. در واقع، این حادثه مؤلفه‌های قدرت لبنان را پیش از دوره‌های بعدی رویارویی به شدت تضعیف کرد. محورهای اصلی این تحلیل عبارتند از:

• فرسایش زیرساخت‌های حیاتی: تخریب شریان‌های اقتصادی کشور.
• نفوذ اطلاعاتی و امنیتی: ایجاد بسترهای لازم برای عملیات‌های آتی.
• کاهش ظرفیت بازیابی: تضعیف توان ملی برای مقابله با بحران‌های همزمان.

به نظر می‌رسد شش سال پس از این واقعه، پرسش اصلی دیگر نه صرفاً «علت انفجار»، بلکه این است که آیا آن روز، بخشی از یک جنگ طولانی‌مدت آغاز شده بود که ابعاد کامل آن سال‌ها بعد آشکار شد؟