«نوروز دریا»؛ آیین کهن هرمزگانی‌ها برای تکریم خلیج‌ فارس

خلیج فارس به عنوان یکی از کهن‌ترین آبراه‌های جهان، نه تنها مسیری برای داد و ستد و تبادل اندیشه‌ها، بلکه بستری برای شکل‌گیری آیین‌ها و سنت‌هایی بوده که هویت فرهنگی مردمان ساحل‌نشین هرمزگان را ساخته است.

آغاز سال نو دریایی با سپاس از نعمت دریا

در میان میراث‌های گرانبهای جنوب کشور، آیین کهن «نوروز دریا» یا «نوروز صیادان» جایگاهی ویژه دارد. این سنت نشانگر دانش والای دریانوردی ایرانیان، احترام به طبیعت و آغاز فصل تازه فعالیت‌های دریایی است.

بر اساس روایت‌های تاریخی، دریانوردان هرمزگان دهم مردادماه را که زمان آرامش دریا و وزش بادهای مساعد است، به عنوان «نوروز دریا» جشن می‌گرفتند. این روز نقطه عطفی در تقویم دریانوردی بود و آغاز سفرهای طولانی و فعالیت‌های صیادی و تجاری محسوب می‌شد. دریانوردان با حضور در دل دریا و اهدای گل، گیاه و میوه‌های گرمسیری، به شکرگزاری می‌پرداختند و از خداوند برای آغاز سفری امن یاری می‌خواستند.

گاه‌شماری کهن و دانش بومی در دل خلیج فارس

اهمیت این آیین فراتر از یک جشن ساده بوده و برگرفته از نظام دانش سنتی دریانوردان ایرانی است. مردمان کرانه‌های شمالی خلیج‌فارس با تکیه بر شناخت دقیق از جریان بادها، ستارگان و تغییرات اقلیمی، تقویم خاصی را برای فعالیت‌های دریایی تدوین کرده بودند:

سَلَخ؛ پایگاه زنده این میراث ناملموس

بسیاری از آیین‌های کهن طی گذر زمان کمرنگ شده‌اند، اما مردم روستای سَلَخ در جزیره قشم همچنان با غیرت بسیار، این سنت را پاس می‌دارند. در این روز، صیادان هرگونه صید را تعطیل کرده و با این باور که روز زاد و ولد ماهیان و باروری دریاست، به آب نمی‌زنند.

مالیدن گِل سرخ (خاک سرخ جزیره هرمز) بر پیشانی دام‌ها، درختان و درِ خانه‌ها از جمله رسوم ویژه این جشن بوده که نمادی از برکت، دفع بلا و آغاز شادی است.

موسیقی رزیف؛ روایت نبرد و شادی دریانوردان

نوروز دریا با نوای «رزیف» که یکی از اصیل‌ترین موسیقی‌های آیینی جنوب ایران است، رنگ‌ و بوی دیگری دارد. این موسیقی بازمانده آوازهای کار و سفر دریانوردان در گستره تنگه هرمز است که در سه قالب اجرا می‌شود:

• ازوا: برای شادی هنگام صید پرمحصول
• حربی: برای نجات از طوفان‌های سهمگین
• لیوا: روایت سفرهای تجاری

ارزش هویتی برای نسل فردا

کارشناسان فرهنگی بر این باورند که نوروز دریا نه تنها یک رویداد فولکلوریک، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مردم هرمزگان است. امروزه با حمایت پایگاه جهانی دانش سنتی لنج‌سازی و دریانوردی در بندرکنگ، تلاش برای ثبت، احیا و معرفی این آیین به نسل جوان و جهانیان در دستور کار قرار گرفته است تا این گنجینه کهن همچون نگینی بر تارک فرهنگ دریایی ایران بدرخشد.