وقتی خبرنگاران خود به تیتر خبر تبدیل شدند؛ از مزارشریف تا غزه

خبرنگاران معمولاً راوی رویدادها هستند؛ اما در بحران‌های جنگی، سیاسی، فنی و امنیتی، گاهی خود به موضوع اصلی خبر تبدیل می‌شوند. پرونده‌های ایرانی و بین‌المللی نشان می‌دهد که این تغییر موقعیت، از مزارشریف تا خطوط مقدم جنگ و روزنامه‌نگاری تحقیقی، با خطرهای حرفه‌ای و پیامدهای حقوقی و سیاسی گره خورده است.

محمود صارمی و شکل‌گیری روز خبرنگار

در ۱۷ مرداد ۱۳۷۷، محمود صارمی، مسئول دفتر خبرگزاری جمهوری اسلامی در مزارشریف افغانستان، در جریان سقوط این شهر به دست نیروهای طالبان آخرین پیام حرفه‌ای خود را مخابره کرد و از ورود نیروهای طالبان به سرکنسولگری ایران خبر داد.

پس از قطع ارتباط، صارمی و هشت نفر از اعضای سرکنسولگری کشته شدند. پیکر آنان پس از شناسایی در یک گور جمعی، ۲۲ شهریور ۱۳۷۷ به تهران منتقل شد. شورای فرهنگ عمومی ایران در سال ۱۳۷۸، ۱۷ مرداد را به یاد این رویداد، «روز خبرنگار» نام‌گذاری کرد.

حوادثی که جامعه خبری ایران را داغدار کرد

سقوط هواپیمای C-۱۳۰

در ۱۵ آذر ۱۳۸۴، یک فروند هواپیمای ترابری C-۱۳۰ ارتش برای انتقال خبرنگاران و عوامل اجرایی رزمایش دریایی «پیروزی-۸» از تهران به مقصد چابهار و بندرعباس پرواز کرد. حدود هشت دقیقه پس از برخاستن، نقص فنی و افت فشار در موتور شماره چهار اعلام شد.

هواپیما هنگام بازگشت برای فرود اضطراری، ساعت ۱۴:۱۰ با یک بلوک مسکونی ۱۰ طبقه در شهرک توحید برخورد کرد. هر ۹۴ سرنشین، از جمله ۳۹ فعال رسانه‌ای، جان باختند و با احتساب ساکنان ساختمان، شمار قربانیان به ۱۰۶ نفر رسید؛ بیش از ۹۰ نفر نیز مصدوم شدند.

واژگونی اتوبوس خبرنگاران محیط‌زیست

در ۲ تیر ۱۴۰۰، اتوبوس حامل ۲۱ خبرنگار محیط‌زیست در محور پیرانشهر به نقده واژگون شد. خبرنگاران برای بازدید از پروژه احیای دریاچه ارومیه اعزام شده بودند و نقص فنی سیستم ترمز اتوبوس فرسوده، از عوامل مطرح‌شده در گزارش این حادثه بود.

ریحانه یاسینی و مهشاد کریمی، خبرنگاران ایرنا و ایسنا، در این سانحه جان باختند و چندین خبرنگار دیگر مصدوم شدند. این حادثه بحث‌هایی درباره ایمنی مأموریت‌های خبری، مسئولیت نهادهای دعوت‌کننده و استاندارد ناوگان حمل‌ونقل برانگیخت.

تغییر نقش خبرنگاران در تاریخ معاصر ایران

از خبرنگاری تا فرماندهی؛ حسن باقری

غلامحسین افشردی فعالیت خود را پس از انقلاب اسلامی به عنوان خبرنگار روزنامه جمهوری اسلامی آغاز کرد و در لبنان، تحولات داخلی و رویدادهای بین‌المللی گزارش تهیه کرد. با آغاز جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۵۹، او به عنوان خبرنگار جنگی راهی جبهه‌های جنوب شد.

توانایی او در گردآوری اطلاعات، نقشه‌برداری میدانی و تحلیل داده‌ها، به شکل‌گیری واحد اطلاعات و عملیات کمک کرد. افشردی با نام «حسن باقری» در طراحی عملیات‌های ثامن‌الائمه، فتح‌المبین و بیت‌المقدس نقش داشت و در ۹ بهمن ۱۳۶۱ در منطقه فکه بر اثر اصابت گلوله خمپاره کشته شد.

کاظم اخوان؛ پرونده‌ای همچنان باز

کاظم اخوان، عکاس و خبرنگار ایرنا، در تیر ۱۳۶۱ برای پوشش تحولات لبنان همراه هیأت دیپلماتیک ایران به این کشور رفت. در ۱۴ تیر، خودرو حامل او و سه همراهش در شمال بیروت متوقف و سرنشینان ربوده شدند. سرنوشت قطعی اخوان همچنان روشن نشده و این پرونده در شمار طولانی‌ترین پرونده‌های باز رسانه‌ای و دیپلماتیک ایران قرار دارد.

نمونه‌های بین‌المللی؛ از کنسولگری تا میدان جنگ

جمال خاشقچی

جمال خاشقچی، روزنامه‌نگار و تحلیل‌گر سیاسی سعودی، در ۲ اکتبر ۲۰۱۸ وارد کنسولگری عربستان سعودی در استانبول شد و دیگر از آن خارج نشد. تحقیقات و مستندات منتشرشده، قتل او در ساختمان کنسولگری را مطرح کرد؛ عربستان سعودی در ۱۹ اکتبر همان سال وقوع قتل را تأیید کرد و آن را نتیجه مشاجره‌ای تصادفی دانست.

این پرونده به بحرانی دیپلماتیک تبدیل شد و واکنش‌هایی مانند برگزاری جلسات استماع در کنگره آمریکا، ورود گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد و توقف صادرات سلاح از سوی برخی کشورهای اروپایی را در پی داشت.

شیرین ابوعاقله و وائل الدحدوح

شیرین ابوعاقله، خبرنگار فلسطینی ـ آمریکایی الجزیره، در ۱۱ مه ۲۰۲۲ هنگام پوشش یورش نیروهای نظامی اسرائیل به اردوگاه جنین در کرانه باختری، با وجود استفاده از تجهیزات دارای نشان «PRESS»، از ناحیه سر هدف گلوله قرار گرفت و کشته شد. بررسی‌های مستقل، محل شلیک را در موقعیت استقرار نیروهای نظامی اعلام کردند.

وائل الدحدوح، مدیر دفتر الجزیره در غزه، نیز هنگام پوشش زنده درگیری‌های سال ۲۰۲۳، خبر کشته‌شدن همسر، فرزندان و نوه‌اش را در حملات هوایی دریافت کرد؛ رویدادی که دشواری کار خبرنگاران جنگی را برجسته کرد.

روزنامه‌نگاری تحقیقی و خطر فساد

دفنه کاروانا گالیتزیا، روزنامه‌نگار مالتایی، درباره اسناد پاناما، پول‌شویی و ارتباط میان نخبگان سیاسی و گروه‌های تجاری تحقیق می‌کرد. او ۱۶ اکتبر ۲۰۱۷ بر اثر انفجار بمب در خودروی خود کشته شد. تحقیق دولتی مستقل در سال ۲۰۲۱، دولت مالتا را به دلیل ایجاد فضای مصونیت از مجازات، مسئول نهایی کوتاهی در حفاظت از او دانست.

یان کوچیاک، روزنامه‌نگار ۲۷ ساله اسلواک، نیز درباره نفوذ نوردانگتا، سوءاستفاده از بودجه‌های اتحادیه اروپا و ارتباط فعالان اقتصادی با مقام‌های دولتی تحقیق می‌کرد. جسد او و همسرش ۲۵ فوریه ۲۰۱۸ در نزدیکی براتیسلاوا پیدا شد. انتشار گزارش نیمه‌تمام او به اعتراض‌های گسترده و استعفای نخست‌وزیر، وزیر کشور و رئیس پلیس اسلواکی انجامید.

چهار عامل اصلی تبدیل خبرنگار به سوژه خبر

• افشاگری ساختاری: تحقیق درباره فساد مالی، قاچاق سازمان‌یافته و سوءاستفاده سیاسی.
• بحران‌های سیاسی و دیپلماتیک: ناامن‌شدن کنسولگری‌ها و دفاتر خبری در شرایط بحرانی.
• مخاطرات فنی و حمل‌ونقل: نقص تجهیزات، ناوگان فرسوده و نبود پروتکل‌های ایمنی کافی.
• هم‌پوشانی جنگ و زندگی شخصی: قرارگرفتن خبرنگاران و خانواده‌هایشان در معرض مستقیم خشونت.

وقتی راوی به سوژه تبدیل می‌شود، یک گزارش معمولی می‌تواند به مسئله‌ای حقوقی، سیاسی یا ملی تبدیل شود.

ظهور شهروندخبرنگاری نیز این مرز را سیال‌تر کرده است. افراد فاقد استوارنامه رسمی، با تلفن همراه و بسترهای وب، گاه تنها راویان مناطق محاصره‌شده‌اند و خود و خانواده‌هایشان در معرض خطر قرار می‌گیرند.

جمع‌بندی

پرونده‌های صارمی، قربانیان سانحه C-۱۳۰، حسن باقری، خاشقچی، ابوعاقله و گالیتزیا نشان می‌دهد که امنیت خبرنگاران، استانداردهای مأموریت و پیگیری حقوقی خشونت علیه رسانه‌ها، بخشی از مسئله گسترده‌ترِ رابطه میان قدرت، رسانه و امنیت است. روز خبرنگار یادآور نقش اطلاع‌رسانی و مخاطراتی است که گاه راویان خبر را به بخشی از تاریخ تبدیل می‌کند.