دو جهان موازی در شهرهای ایران؛ بحران شهرنشینی و نابرابری منطقه‌ای

رشد شتابان شهرنشینی و دگرگونی‌های ساختاری در ساختار جمعیتی کشور، چشم‌انداز تازه‌ای پیش روی توسعه متوازن و آینده شهرهای ایران قرار داده است؛ پدیده‌ای که نیازمند بازنگری بنیادین در سیاست‌گذاری‌های کلان است.

چچشم‌انداز جمعیتی ایران تا سال ۱۴۰۷

بر اساس تازه‌ترین برآوردهای مرکز آمار، جمعیت کشور تا سال ۱۴۰۷ خورشیدی از مرز ۸۸ میلیون و ۱۹۰ هزار نفر عبور خواهد کرد که بار اصلی این رشد بر دوش کلان‌شهرها خواهد بود. آمارها نشان می‌دهد که جمعیت شهری از حدود ۶۰ میلیون و ۳۰۴ هزار نفر در سال ۱۳۹۶، با جهشی چشمگیر تا سال ۱۴۰۷ به مرز ۶۹ میلیون نفر (دقیقاً ۶۸ میلیون و ۹۹۴ هزار نفر) ارتقا خواهد یافت، در حالی که مناطق روستایی روندی کاهشی را تجربه می‌کنند.

تبدیل ایران به یک کشور شهری

کارشناسان معتقدند نظام برنامه‌ریزی باید این واقعیت گریزناپذیر را بپذیرد که ایران به یک کشور شهری تبدیل شده است. این گذر همه‌جانبه تنها محدود به افزایش اعداد نیست، بلکه اقتصاد، نهاد خانواده، سبک زندگی و روابط اجتماعی نیز ماهیتی کاملاً شهری به خود گرفته‌اند.

شکل‌گیری دو جهان موازی و نابرابری‌های فضایی

تمرکزگرایی افراطی و عدم توزیع متوازن منابع در پهنه سرزمین، به شکل‌گیری الگوهای ناصحیح چندقطبی نامتوازن منجر شده است. این روند به ایجاد شکاف‌های طبقاتی عمیق و شکل‌گیری دو جهان موازی در کلان‌شهرها انجامیده است؛ جایی که مناطق برخوردار و کم‌برخوردار با مرزهای آشکاری از یکدیگر جدا شده‌اند.

پیامدهای زیست‌محیطی و فرسایش سرمایه اجتماعی

فشار بر منابع حیاتی در قطب‌های شهری فراتر از ظرفیت اکولوژیک مناطق بوده و بحران‌های زیست‌محیطی را تشدید کرده است. تخلیه جمعیتی در مناطق مهاجرفرست نیز به فرسایش شبکه‌های اعتماد، مشارکت مدنی و تضعیف سرمایه اجتماعی منجر می‌شود.