تالاب تشنه؛ بررسی دلایل آتش‌سوزی‌های ویرانگر و بحران بی‌آبی در هورالعظیم

بحران خشکی و آتش‌سوزی‌های زنجیره‌ای در تالاب مرزی هورالعظیم طی تابستان جاری به یکی از چالش‌های بزرگ زیست‌محیطی خوزستان تبدیل شده است؛ بحرانی که کارشناسان آن را ناشی از عدم تخصیص حقابه قانونی و توسعه بی‌رویه کشت‌های پرآب‌بر در بالادست می‌دانند.

ابعاد فاجعه زیست‌محیطی در هورالعظیم

آتشی که امسال دوباره به جان هورالعظیم افتاده، تاکنون ۷۴۹ هکتار را سوزانده و خاکستر کرده است. آتش‌سوزی‌ها از اوایل تابستان شروع شد و حالا با تداوم موج دماهای بالای ۵۰ درجه در خوزستان، ادامه یافته است. آخرین آن‌ها ۶ مرداد بود که حدود سه روز طول کشید و دود سیاه از میان نیزارهای هور در منطقه مرزی، تا کیلومترها آن‌سوتر دیده می‌شد.

هشدارها نسبت به خشک شدن هورالعظیم از اوایل امسال مطرح شد اما با بی‌توجهی تصمیم‌گیران حالا رنگ واقعیت گرفته و براساس آخرین برآوردها حدود ۷۰ درصد از هورالعظیم خشک شده است. گزارش‌ها در روزهای اخیر از مرگ و میر ماهی‌ها و فشار بر هزاران گاومیش حاشیه هور حکایت دارد.

نقش شالیزارهای بالادست در بحران بی‌آبی

بر خلاف سال‌های گذشته که شرکت نفت مانع اصلی آبگیری تالاب تلقی می‌شد، این‌بار انگشت اتهام به سمت شالیزارهای وسیع در بالادست هورالعظیم است که همه سهم آب هور را بلعیده‌اند. وسعت شالیزارهای حوزه کرخه امسال به ۳۰ تا ۳۵ هزار هکتار رسیده است که این میزان هیچ تناسبی با آورد رودخانه کرخه ندارد.

«این آتش‌سوزی‌ها دلایل مختلفی داشته که بخشی از آن عمدی و برای رشد نی‌های سبز ازسوی برخی دامداران بوده و بخشی مربوط به گرمای منطقه است، اما عدم تامین حقابه، زمینه‌ساز آتش‌سوزی بوده و زمانی که آب موردنیاز تالاب تامین نشود شرایط برای آتش‌سوزی مهیا می‌شود.»

برنج جزو محصولات پرآب‌بر است و به گفته کارشناسان نیاز آبی این شالیزارها معادل آب مصرفی ۲۴۸ هزار هکتار مزرعه کشت پاییزه در حوزه کرخه است. از سوی دیگر، افزایش بی‌رویه شلتوک‌کاری در این منطقه باعث شده سایر مزارعی که براساس الگوی کشت عمل کرده‌اند هم آبی دریافت نکنند.

خطر نابودی زیستگاه پرندگان و آبزیان

بیش از ۴۰ هزار راس گاومیش در جنوب کرخه زیست می‌کنند. همچنین هورالعظیم، یکی از مهم‌ترین توقفگاه‌های پرندگان مهاجر است. با قطع شدن جریان آب به انهار ورودی هور، مخزن یک و دو تالاب کاهش سطح داشته اما مخزن سه، چهار و پنج خشک شده که زیستگاه جمعیت بالای فلامینگو و پلیکان در این فصل است.

• گونه‌های در خطر انقراض: تهدید جدی حیات گونه ارزشمند و نادر «شنگ» که فقط در منطقه بین‌النهرین زیست می‌کند.
• آبزیان و پرندگان: کاهش اکسیژن آب، مرگ و میر احتمالی ماهیان و به خطر افتادن زندگی فلامینگوها و پلیکان‌ها.
• دام‌های سنگین: فشار شدید بی‌آبی بر معیشت گاومیش‌داران و دامداران محلی حاشیه تالاب.

چالش حقابه و اختلاف نظر با وزارت نیرو

براساس مطالعات نیاز آبی هورالعظیم، حقابه این تالاب در شرایط خشکسالی ۱.۳ میلیارد مترمکعب، در شرایط نرمال ۱.۶ میلیارد مترمکعب و در شرایط تر سالی ۱.۸ میلیارد مترمکعب تعیین و ابلاغ شده است. با این حال، اختلافات میان سازمان حفاظت محیط‌زیست و وزارت نیرو همچنان پابرجا ست.

مسئولان محلی تأکید می‌کنند که تنها رهاسازی موجی آب از سدها مشکل را حل نخواهد کرد، بلکه مدیریت دقیق منابع آب، توقف کامل کشت‌های غیرمجاز شلتوک و کنترل موتورپمپ‌های مسیر رودخانه کرخه برای نجات این اکوسیستم حیاتی ضروری است.