بحران در سنگ بنای علم؛ آیا داوری همتا در عصر هوش مصنوعی دوام می‌آورد؟

سیستم سنتی داوری همتا (Peer Review) که سال‌ها به عنوان سنگ بنای اعتبار علمی شناخته می‌شد، در عصر انفجار اطلاعات و فناوری‌های هوش مصنوعی با بحرانی بی‌سابقه روبرو شده و محققان برای حفظ سرعت و کارایی به دنبال راه‌حل‌های جایگزین هستند.

بحران کمبود داور و حجم فزاینده مقالات

رشد تصاعدی مقالات علمی در پایگاه‌های داده‌ای معتبر، بار سنگینی را بر دوش داوران داوطلب گذاشته است. آمارهای جهانی نشان می‌دهد که مقالات علمی سالانه با نرخ ۵.۶ درصد افزایش می‌یابند و پژوهشگران در سراسر جهان سالانه حدود ۱۵ هزار سال کار را به داوری اختصاص می‌دهند؛ فعالیتی که هزینه اقتصادی آن تنها در ایالات متحده به ۱.۵ میلیارد دلار می‌رسد.

سردبیران مجلات علمی از دشواری شدید در یافتن داوران واجد شرایط خبر می‌دهند. به گونه‌ای که برخی ویراستاران ناچارند برای یافتن تنها یک داور، به ده‌ها پژوهشگر ایمیل بزنند.

ورود هوش مصنوعی به فرآیند داوری و چالش‌های آن

بر اساس بررسی‌های انجام شده، بیش از نیمی از داوران همتا به انحنای مختلف از ابزارهای هوش مصنوعی در فرآیند بررسی مقالات استفاده می‌کنند. در حالی که این ابزارها می‌توانند یاری‌گر باشند، خطراتی همچون تولید استنادهای ساختگی و توهمات هوش مصنوعی چالش‌برانگیز شده است.

ظهور پلتفرم‌های جایگزین و تغییر رویکرد پژوهشگران

در حوزه هوش مصنوعی و رشته‌های پیشرو، بسیاری از محققان از فرآیندهای طولانی و فرساینده نشریات سنتی فاصله گرفته‌اند. ترویج وبلاگ‌نویسی علمی و استفاده از انجمن‌های ارزیابی مبتنی بر رای‌دهی کاربران به عنوان جایگزین‌هایی سریع‌تر و شفاف‌تر مطرح شده‌اند.

«داوری همتا سنگ بنای علم است، اما در مقطع کنونی این بنا استحکام گذشته را ندارد.»

با وجود چالش‌های فراوان، پیش‌چاپ‌ها و مدل‌های اصلاح‌شده داوری به عنوان راهکارهایی برای ادامه مسیر پژوهش علمی در حال توسعه هستند تا از توقف فعالیت‌های علمی جلوگیری کنند.