غارت خاموش زیر آب؛ بحران جهانی اتمام شن و ماسه رودخانه‌ها

بحران رو به انقراض رود مکونگ

بر اساس بررسی جامعی روی ۴۱۱ مطالعه علمی، رودخانه‌ی مکونگ در ویتنام تا سال ۲۰۳۵ دیگر هیچ‌گونه شن و ماسه‌ای برای استخراج نخواهد داشت. در این منطقه، لنج‌های مجهز به جرثقیل قادرند در عرض تنها سه ساعت، ۳۰۰ متر مکعب شن و ماسه استخراج کنند که این میزان حدود ۱۱.۸ برابر بیشتر از نرخ طبیعی جایگزینی رسوبات (معادل ۶.۱۸ مگاتن در سال) است.

برداشت نزدیک به ۳۶۶ میلیون متر مکعب شن و ماسه بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۲، موجب فرونشست بستر رودخانه به میزان متوسط ۰.۴۸ متر شده است. این پدیده خسارات سنگینی به بار آورده؛ از جمله اینکه بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ بیش از ۱۸۰۰ خانه در بخش ویتنامی مکونگ به دلیل فرسایش شدید سواحل فرو ریخته‌اند.

ابعاد جهانی فاجعه زیست‌محیطی

این چالش محدود به مکونگ نیست و ابعادی جهانی دارد:

• دریاچه‌ی پویانگ در چین به دلیل استخراج بی‌رویه دستخوش تغییرات بنیادینی شده است.
• رودخانه‌های پارانا و توکانتینز در برزیل و آبراه‌های متعددی در هند نیز دچار فرسایش و تغییرات ساختاری شده‌اند.
• نفوذ آب شور دریا به سمت بالادست رودخانه‌ها («اثر آب برگشتی»)، منابع آب شیرین را به شدت به خطر انداخته است.

نقش حیاتی شن و ماسه در صنعت ساخت‌وساز

به گفته‌ی کارشناسان، شن و ماسه پرمصرف‌ترین مواد جامد در جهان هستند و بیش از ۷۰ درصد از حجم بتن را تشکیل می‌دهند. ویژگی‌های فیزیکی منحصربه‌فرد شن و ماسه‌ی رودخانه‌ای، از جمله دانه‌های زاویه‌دار و زبر که اصطکاک بالایی ایجاد می‌کنند، آن را به ماده‌ای ایده‌آل برای صنعت ساخت‌وساز و راهسازی تبدیل کرده است؛ در حالی که ماسه‌های بیابانی فاقد چسبندگی و ماسه‌های دریایی موجب خوردگی میلگردها می‌شوند.

ضرورت مدیریت جامع و قوانین بازدارنده

تحقیقات نشان می‌دهد که بسیاری از کشورها فاقد داده‌های کافی برای سنجش تعادل میان منافع اقتصادی و پیامدهای زیست‌محیطی استخراج هستند. از مجموع مطالعات انجام‌شده، تنها ۲۷ درصد به نقشه‌برداری محدوده‌ی معادن و ۲۴ درصد به تحلیل عوامل اجتماعی-اقتصادی تقاضا پرداخته‌اند. کارشناسان بر این باورند که مهار این بحران نیازمند ارتقای سیستم‌های نظارتی، برخورد با استخراج‌های غیرمجاز و اعمال محدودیت‌های فصلی و حجم‌های حساب‌شده بر اساس بودجه رسوبی رودخانه‌ها است.