جنگ شاهراه‌های دریایی و پیامدهای ژئوپلیتیک تضعیف نظم کشتیرانی بین‌المللی

اختلال در شاهراه‌های دریایی و چالش نظم بین‌المللی

نزدیک به ۹۰ درصد تجارت جهانی از طریق دریاها و گذرگاه‌های آبی حیاتی انجام می‌شود. امنیت این مسیرها طی سده‌های گذشته به عنوان یکی از ستون‌های ثبات اقتصادی شناخته می‌شد. با این حال، تشدید رویارویی‌های نظامی در مناطقی نظیر تنگه هرمز و باب‌المندب، امنیت تردد تجاری را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

تحولات کنونی نشان می‌دهد که جایگزین نظم متمرکز دریایی، توافقی خودجوش نیست؛ بلکه بازگشت به چرخه‌ای از منازعات تکرارشونده بر سر تسلط بر گذرگاه‌های استراتژیک خواهد بود.

درس‌های تاریخ: از بسفر و داردانل تا اورسوند

بررسی سوابق تاریخی نشان می‌دهد که موقعیت جغرافیایی تنگه‌ها همواره ابزاری قدرتمند برای اعمال نفوذ سیاسی و کسب منافع مالی بوده است:

• تنگه‌های بسفر و داردانل: کنترل امپراتوری عثمانی بر این مسیر پس از سال ۱۴۵۳ و تلاش‌های چندصدساله روسیه برای دسترسی به آب‌های آزاد، بارها معادلات شرق مدیترانه را دگرگون کرد و زمینه‌ساز جنگ کریمه شد.
• تنگه اورسوند: تسلط دانمارک بر این گذرگاه حیاتی میان دریای بالتیک و دریای شمال از قرن پانزدهم، با وضع عوارض تجاری گسترده، درآمدهای کلانی را برای پادشاهی فراهم آورد که در تصمیم‌گیری‌های ژئوپلیتیک نقشی کلیدی داشت.

پیامدهای تضعیف حقوق بین‌الملل دریاها

اصول پذیرفته‌شده در کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها مبنی بر «حق عبور بی‌ضرر»، بر پایه تضمین‌های امنیتی و قدرت بازدارندگی شکل گرفته بود. با گسترش درگیری‌های منطقه‌ای و ناامن شدن آبراه‌ها، هر کشور مشرف بر گلوگاه‌های دریایی ممکن است از موقعیت جغرافیایی خود به عنوان اهرم فشار اقتصادی استفاده کند.

واقعیت‌های ژئوپلیتیک اثبات می‌کنند که تسلط بر مسیرهای دریایی نه با حملات هوایی مقطعی، بلکه از طریق موازنه‌های عینی و کنترل زمینی و دریایی پایدار تعیین می‌شود؛ اصلی که همچنان سرنوشت تجارت بین‌الملل را رقم می‌زند.