بحران ترافیک کامیون‌ها در مرز بازرگان؛ ضرورت راه‌اندازی دروازه سوم و رفع گلوگاه‌های گمرکی

مرز بازرگان در حالی به یکی از کانون‌های اصلی تجارت خارجی کشور تبدیل شده که افزایش حجم واردات، صادرات و ترانزیت، زیرساخت‌های عملیاتی این پایانه را با فشاری مضاعف روبه‌رو کرده و زمان معطلی رانندگان را تا ۲۰ روز افزایش داده است.

تغییر مسیرهای لجستیکی و جهش چشمگیر تجارت مرزی

با تغییر مسیرهای لجستیکی کالا در پی محدودیت‌های ایجادشده در بنادر جنوبی کشور و انتقال بخشی از بار به بندر مرسین ترکیه، گمرک بازرگان نقشی محوری در زنجیره تأمین کالا یافته است. آمارهای عملکردی نشان‌دهنده رشد قابل توجه حجم مبادلات در ماه‌های اخیر است:

• واردات کالاهای اساسی و دارو: ترخیص حدود ۱۵۰ هزار تن کالا با رشد ۲۵۰ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته.
• صادرات کالا: خروج ۱۹۰ هزار تن محصول به مقصد ترکیه، کشورهای حوزه خلیج فارس و هند با رشد ۴۰ درصدی.
• ترانزیت داخلی: عبور بیش از ۶۰۰ هزار تن کالا به ارزش ۳.۵ میلیارد دلار با افزایش ۸۰ درصدی.

اختلاف معنادار ظرفیت پذیرش در دو سوی مرز

یکی از ریشه‌های اصلی تشکیل صف‌های چند کیلومتری، تفاوت فاحش در توان پذیرش ناوگان حمل‌ونقل است. در حالی که لاین واردات به صورت شبانه‌روزی فعال بوده و روزانه حدود ۶۰۰ دستگاه کامیون از سمت گمرک گوربولاغ ترکیه وارد کشور می‌شوند، ظرفیت پذیرش کامیون‌های خروجی به سمت ترکیه به حدود ۳۰۰ دستگاه در روز محدود شده است.

توقف طولانی‌مدت ۳ تا ۵ هزار کامیون در پایانه مرزی بازرگان، هزینه‌های سرسام‌آور خواب سرمایه، استهلاک ناوگان و افزایش هزینه‌های لجستیک را بر دوش رانندگان و صادرکنندگان تحمیل کرده است.

طرح «دروازه سوم»؛ راهکار ارتقای ظرفیت ترانزیتی

در حال حاضر مبادلات تجاری دو کشور تنها از طریق دو باجه انجام می‌شود. بر اساس ارزیابی‌های کارشناسی، در صورت بهره‌برداری از لاین یا دروازه سوم، ظرفیت پذیرش روزانه مرز با افزایش ۲۰ تا ۳۰ درصدی به بیش از ۴۰۰ دستگاه خواهد رسید. این اقدام می‌تواند صف‌های طولانی خروج از کشور را به شکل محسوسی کاهش دهد.

چالش‌های فرآیندی و سامانه‌ای در پایانه مرزی

علاوه بر محدودیت‌های زیرساختی، عوامل اجرایی و نظارتی دیگری نیز در کندی روند تردد ناوگان نقش دارند:

• حساسیت‌های نظارتی و بازرسی: افزایش زمان اسکن و کنترل محموله‌ها در سوی ترکیه نیازمند تجهیز گمرک به دستگاه‌های ایکس‌ری پرسرعت و پیشرفته است.
• سازوکار نوبت‌دهی الکترونیکی: اجرای طرح نوبت‌دهی مجازی که با هدف حذف توقف‌های فیزیکی راه‌اندازی شد، در صورت بروز اختلال سامانه‌ای یا تأخیر در صدور کدهای رهگیری سازمان راهداری، به گلوگاهی جدید تبدیل می‌شود.

توسعه پایدار تجارت زمینی مستلزم هماهنگی دیپلماتیک برای افزایش پذیرش طرف مقابل، افتتاح دروازه سوم، نوسازی تجهیزات بازرسی گمرکی و ایجاد شفافیت کامل در سامانه‌های نوبت‌دهی است تا از فرسایش شبکه ترانزیت ملی جلوگیری شود.