هشدار درباره واگذاری شتاب‌زده خودروسازان؛ درس‌های تلخ خصوصی‌سازی در صنعت ایران

تغییر مالکیت؛ تضمینی که به‌تنهایی کافی نیست

بحث واگذاری سهام شرکت‌های بزرگ خودروسازی از جمله سایپا بار دیگر در کانون توجه محافل اقتصادی قرار گرفته است. عمده این مباحث حول یک محور مشترک می‌چرخد: خروج هرچه سریع‌تر بنگاه از تصدی‌گری دولت. با این حال، تجربه چند دهه اخیر اقتصاد ایران نشان می‌دهد خروج یک شرکت از مدیریت دولتی به خودی خود متضمن ارتقای بهره‌وری و بهبود وضعیت آن نیست.

مسئله بنیادین خصوصی‌سازی، «آیا باید واگذار شود یا نه» نیست؛ بلکه «چگونه، با چه اهدافی و به چه کسانی واگذار شدن» است.

پرونده‌های گذشته خصوصی‌سازی در کشور گواه آن است که تغییر مالکیت بدون شفافیت در ارزش‌گذاری، فقدان برنامه توسعه صنعتی و نبود نظارت مؤثر می‌تواند بنگاه‌های تولیدی را به جای احیا، به سمت ورشکستگی و افول سوق دهد.

درس‌های تاریخی؛ سرنوشت عبرت‌آموز برندهای ملی

یکی از نمونه‌های بارز خصوصی‌سازی ناموفق، سرنوشت کارخانجات ارج است؛ برندی که دهه‌ها نماد معتبر لوازم خانگی ایران به شمار می‌رفت. فرآیند نادرست واگذاری این مجموعه صنعتی نه تنها به ورود سرمایه و فناوری نوین منتهی نشد، بلکه در عمل توقف خطوط تولید، بیکاری کارگران و محو این برند پرسابقه را به همراه داشت.

رشد اسمی فروش در برابر تشدید زیان ترازنامه‌ای

نگاهی به عملکرد اخیر در صنعت خودرو تناقض‌های آماری را آشکار می‌سازد. بر اساس صورت‌های مالی سه‌ماهه منتهی به خرداد ۱۴۰۵ یک مجموعه خودروسازی واگذارشده:

• درآمد عملیاتی: رشد ۲۴ درصدی نسبت به دوره مشابه سال قبل
• بهای تمام‌شده کالا: افزایش ۳۵ درصدی هزینه‌ها
• زیان خالص: جهش ۱۳۶ درصدی زیان شرکت
• فروش ریالی سالانه: رشد ۵۷ درصدی ناشی از تورم
• رشد تیراژ تولید و فروش: تنها ۴ درصد افزایش فیزیکی

این ارقام نشان می‌دهند که آمارهای جذاب فروش ریالی تنها بازتابی از شرایط تورمی هستند و بیانگر ارتقای کارایی یا بهبود واقعی در خطوط تولید نیستند.

ریسک تمرکز انحصار و منافع عمومی

ورود متقاضیانی که انگیزه اصلی آن‌ها گسترش انحصار در زنجیره تأمین خودرو است، می‌تواند خطرات جدی برای اقتصاد کشور ایجاد کند. اگر خصوصی‌سازی به تشکیل بنگاهی رقابت‌پذیر، جذب فناوری روز، تولید محصولات مدرن و رشد بهره‌وری نینجامد، تنها دارایی‌های ملی جابه‌جا شده و رانت‌های اقتصادی تقویت می‌شوند.

خصوصی‌سازی یک ابزار برای توسعه صنعتی است، نه صرفاً هدفی برای واگذاری سریع دارایی‌ها. تعیین تکلیف بنگاه‌های بزرگ مستلزم شفافیت کامل، قیمت‌گذاری عادلانه و انتخاب سرمایه‌گذارانی دارای اهلیت فنی و برنامه صنعتی مشخص است.