پیمان دفاعی مکه و نشانه‌های شکل‌گیری نظم پساآمریکایی در خاورمیانه

امضای توافق دفاع مشترک میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان نشان‌دهنده چرخشی چشمگیر در ژئوپلیتیک خاورمیانه و گامی جدی به سوی شکل‌گیری معماری امنیتی مستقل از واشنگتن است.

پیمان دفاعی مکه؛ همگرایی رقبای دیروز

عربستان سعودی و ترکیه پس از سال‌ها رقابت منطقه‌ای و تنش‌های سیاسی عمیق، در کنار پاکستان به چارچوبی برای دفاع مشترک دست یافته‌اند. بر اساس این توافق، حمله به هر یک از اعضا به منزله حمله به تمامی طرف‌ها قلمداد می‌شود؛ اصلی بنیادین که شباهت مستقیمی به بند ۵ پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) دارد.

نزدیکی راهبردی ریاض و آنکارا پس از سال‌ها اختلاف بر سر پرونده‌های منطقه‌ای، حاکی از تغییر عمیق در اولویت‌های امنیتی خاورمیانه است.

فرسایش اعتبار تعهدات بین‌المللی واشنگتن

تغییر پیاپی مواضع و رفتارهای غیرقابل پیش‌بینی در قبال پرونده‌های کلیدی از جمله تنش‌های منطقه‌ای، اروپا و مسیرهای تجاری بین‌المللی، اطمینان شرکای سنتی به چتر حمایتی ایالات متحده را با چالش جدی روبه‌رو کرده است:

• ابهام در برنامه‌ریزی دفاعی: نوسان در تصمیم‌گیری‌های نظامی پیرامون استقرار نیروها در اروپا، توان برنامه‌ریزی راهبردی بلندمدت را از متحدان سلب کرده است.
• کاهش تردد در آبراه‌های حیاتی: داده‌های دریانوردی از افت عبور روزانه شناورها در تنگه هرمز از بیش از ۱۳۰ فروند به حدود ۱۴ فروند حکایت دارند.
• فاصله‌گیری از تصمیمات یک‌جانبه: بازیگران منطقه‌ای دیگر طرح‌ها و وعده‌های کوتاه‌مدت را ملاک تضمین امنیت پایدار نمی‌دانند.

جست‌وجوی «بیمه راهبردی» در سطح بین‌المللی

وقتی غیرقابل پیش‌بینی بودن به ویژگی اصلی روابط بین‌الملل تبدیل می‌شود، دولت‌ها به جای اتکای صرف به تضمین‌های پیشین، رویکرد بیمه راهبردی و تنوع‌بخشی به گزینه‌ها را در پیش می‌گیرند:

• گزینش سامانه‌های پدافندی غیرآمریکایی توسط برخی کشورهای اروپایی نظیر دانمارک
• بازنگری در قراردادهای کلان خرید تسلیحات سنگین و جنگنده‌ها در کانادا
• تقویت سهم تسلیحاتی کشورهایی مانند کره جنوبی در تأمین تجهیزات دفاعی اعضای ناتو و حوزه خلیج فارس
• انتقال خدمات زیرساختی حساس اطلاعاتی در اروپا به ارائه‌دهندگان بومی

تفاوت قدرت سخت و سرمایه اعتبار

اگرچه ایالات متحده همچنان دارای قدرتمندترین ارتش، فناوری‌های پیشرفته و برتری اقتصادی در جهان است، اما قدرت سخت با میزان اعتبار و اعتماد شرکا یکسان نیست. سرمایه اعتمادی که طی دهه‌ها دیپلماسی پایدار بنا شده بود، با اتخاذ رویکردهای مبهم و پرنوسان دچار فرسایش شده و فضا را برای گسترش ائتلاف‌های مستقل منطقه‌ای فراهم کرده است.