فرسایش نفوذ استراتژیک؛ مصر و اردن در برابر نظم نوین خاورمیانه

تحولات پرشتاب ژئوپلیتیکی در خاورمیانه و کاهش اتکای کشورهای حوزه خلیج فارس به چتر امنیتی ایالات متحده، موقعیت راهبردی مصر و اردن را با چالش‌های ساختاری، امنیتی و اقتصادی بی‌سابقه‌ای روبه‌رو کرده است.

تغییر موازنه قوا و تزلزل پایه‌های سنتی قدرت

در حالی که خاورمیانه درگیر یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های چند دهه اخیر است، اردن و مصر که دهه‌ها خود را ستون‌های تثبیت نظم منطقه‌ای معرفی می‌کردند، اکنون در موقعیتی شکننده قرار گرفته‌اند. اردن به میدان اصطکاک و تنش‌های نظامی بدل شده و قاهره نیز بخش عمده‌ای از نفوذ سنتی و نقش میانجی‌گری خود را به بازیگران نوظهور واگذار کرده است.

اردن؛ تنگنای ژئوپلیتیکی و فشارهای فزاینده اقتصادی

اردن به دلیل فقدان منابع طبیعی سرشار و موقعیت جغرافیایی حساس میان قدرت‌های منطقه‌ای، امنیت و بقای خود را به پیوند استراتژیک با واشنگتن گره زده است. با این حال، حضور گسترده تجهیزات و نیروهای نظامی آمریکا در پایگاه‌هایی چون «موفق السلطی»، این کشور را مستقیماً در کانون تهدیدات امنیتی قرار داده است.

در نخستین ماه از تشدید درگیری‌ها، دست‌کم ۲۶۲ فروند موشک و پهپاد به سمت مواضع و پایگاه‌های نظامی در خاک اردن شلیک شد که علاوه بر خطرات امنیتی، موجی از نارضایتی‌های داخلی و درخواست نخبگان برای بازنگری در روابط دفاعی را به دنبال داشت.

شاخص‌های بحران اقتصادی در اردن

• افت درآمدهای گردشگری: کاهش نزدیک به ۱۰ درصدی درآمدهای بخش توریسم در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۶ میلادی.
• بحران انرژی: افزایش ۳۶ درصدی هزینه‌های تامین سوخت پس از توقف مقطعی واردات گاز و روی آوردن به محموله‌های گران‌قیمت گاز طبیعی مایع و سوخت‌های فسیلی سنگین.
• وابستگی مالی: نیاز مبرم بودجه به کمک ۱.۶ میلیارد دلاری سالانه آمریکا که حدود ۳ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل می‌دهد.

مصر؛ رشد شکننده مالی و افول نفوذ دیپلماتیک

اگرچه شاخص‌های مالی کوتاه‌مدت مصر از جمله پیش‌بینی رشد اقتصادی ۴.۶ درصدی، تسهیلات ۱.۸ میلیارد دلاری صندوق بین‌المللی پول و بهبود درآمدهای کانال سوئز تا مرز ۲.۴ میلیارد دلار تثبیت شده‌اند، اما موقعیت استراتژیک قاهره با افت محسوسی روبه‌رو است.

شکل‌گیری پیمان‌های نوین و انزوای تدریجی قاهره

رویکرد محافظه‌کارانه قاهره در حمایت نظامی از شرکای عربی، انتقاداتی را در میان پایتخت‌های خلیج فارس برانگیخته است. شکل‌گیری ائتلاف‌های دفاعی سه‌جانبه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان نشان‌دهنده تلاش کشورهای منطقه برای بازتعریف معماری امنیتی جدید بدون اتکای انحصاری به متحدان سنتی یا مصر است؛ روندی که بازسازی جایگاه مصر و اردن را در معادلات نوین خاورمیانه بیش از پیش دشوار می‌سازد.