نقش خشکسالی شدید در بازگشت بیماری تب زرد به شهرهای برزیل

یافته‌های علمی جدید نشان می‌دهد خشکسالی‌های شدید و طولانی‌مدت ناشی از تغییرات اقلیمی، از طریق تغییر الگوهای رفتاری حیات‌وحش و حشرات ناقل، نقش مستقیمی در شیوع مجدد بیماری مرگبار تب زرد در مناطق شهری برزیل ایفا کرده است.

پیوند پدیده‌های اقلیمی با بحران سلامت عمومی

در سال ۲۰۱۵ میلادی، پدیده اقلیمی ال‌نینو یکی از بی‌سابقه‌ترین خشکسالی‌های یک قرن اخیر را در آمریکای جنوبی رقم زد. مدل‌سازی‌های رایانه‌ای حاکی از آن است که این کم‌آبی شدید با وادار کردن حیوانات به ترک زیستگاه‌های طبیعی، زمینه را برای نخستین شیوع گسترده تب زرد شهری پس از چند دهه در برزیل فراهم کرد.

در جریان موج همه‌گیری که از اواخر سال ۲۰۱۶ آغاز شد، آمارهای رسمی ابعاد نگران‌کننده‌ای از این بحران را ثبت کردند:

• شمار مبتلایان: بیش از ۲٬۰۰۰ مورد انسانی
• شمار قربانیان: نزدیک به ۷۵۰ مورد مرگ‌ومیر
• نقطه آغاز بحران: ایالت میناس ژرایس

سازوکار انتقال ویروس از جنگل به شهر

برزیل از سال ۱۹۴۲ میلادی شاهد شیوع شهری تب زرد نبود. ویروس تب زرد به طور معمول در دو چرخه مجزا گردش می‌کند؛ چرخه شهری که عمدتاً توسط پشه آئدس ایجپتی منتقل می‌شود، و چرخه جنگلی که میان نخستی‌سانان جریان دارد.

برخلاف تصورات اولیه، در جریان بحران اخیر پشه‌های جنگلی سرده همگوگوس عامل اصلی گسترش آلودگی بودند. کاهش شدید منابع آب در جنگل‌ها موجب دو پیامد اساسی شد:

1. مهاجرت میمون‌ها و پستانداران آلوده از اعماق جنگل‌های خشک‌شده به سمت حاشیه شهرها در جستجوی آب
2. افزایش دفعات نیش‌زدن توسط پشه‌های جنگلی به منظور تأمین رطوبت و بقا در شرایط خشکی مفرط

ترکیب جابه‌جایی گونه‌های جانوری ناقل بیماری و افزایش دفعات نیش پشه‌ها، بیشترین انطباق را با نقشه واقعی گسترش این ویروس در مناطق مسکونی نشان می‌دهد.

عوامل هم‌افزا در گسترش بیماری

کارشناسان تأکید می‌کنند که خشکسالی تنها متغیر این بحران نبوده، بلکه به عنوان کاتالیزور عمل کرده است. شرایط محیطی و بهداشتی نامساعد از پیش فضا را برای همه‌گیری مهیا ساخته بودند:

• نرخ پایین واکسیناسیون: عدم پوشش کامل ایمن‌سازی جمعیت شهری در برابر ویروس
• تخریب زیستگاه‌ها: جنگل‌زدایی‌های گسترده و کوچک‌تر شدن حریم زیست‌محیطی پستانداران
• تغییرات اقلیمی جهانی: افزایش تناوب رویدادهای اقلیمی کم‌سابقه از یک‌بار در سده به چند مورد در دهه

در نهایت، افزایش سطح واکسیناسیون عمومی و اجرای برنامه‌های هدفمند کنترل حشرات ناقل به مهار این بحران کمک کرد، با این حال افزایش دوره‌های خشکسالی ناشی از گرمایش زمین می‌تواند خطرات مشابهی را در آینده پدید آورد.