چالش‌ها و خطرات روش بحث‌برانگیز جایگزینی میتوکندری در درمان ناباروری

برخی کلینیک‌های ناباروری در سراسر جهان با هدف افزایش بخت موفقیت لقاح آزمایشگاهی، روش نوظهور و بحث‌برانگیز «جایگزینی میتوکندری» را به مراجعان خود پیشنهاد می‌کنند؛ اقدامی که موجی از نگرانی‌های علمی و اخلاقی را برانگیخته است.

مکانیسم درمان جایگزینی میتوکندری

در فرایند درمان جایگزینی میتوکندری، هسته از تخمک فرد یا جنین تک‌سلولی زوج خارج شده و به درون تخمک یک اهداکننده جوان منتقل می‌شود. نوزادانی که از این طریق متولد می‌شوند، دی‌ان‌ای هسته‌ای را از والدین زیستی و دی‌ان‌ای میتوکندریایی را از فرد اهداکننده به ارث می‌برند.

میتوکندری‌ها به عنوان موتورخانه تأمین انرژی سلول‌ها شناخته می‌شوند. فرضیه بنیادین این درمان بر این اصل استوار است که تزریق میتوکندری‌های شاداب و جوان می‌تواند انرژی لازم برای رشد، تکامل و بلوغ بهینه جنین را فراهم کند.

نرخ موفقیت باروری بر پایه سن

افت توان باروری با افزایش سن، یکی از انگیزه‌های اصلی روی آوردن کلینیک‌ها به روش‌های نوین است. آمارهای رسمی نشان‌دهنده تفاوت چشمگیر شانس باروری در سنین مختلف هستند:

پیشینه بالینی و کاربردهای اولیه

نخستین نوزاد حاصل از این شیوه در سال ۲۰۱۶ متولد شد؛ در شرایطی که مادر به علت انتقال بیماری‌های وراثتی میتوکندریایی، پیش‌تر دو فرزند خود را از دست داده بود. همچنین در کارآزمایی‌های بالینی هدایت‌شده برای پیشگیری از ناهنجاری‌های ژنتیکی میتوکندری، تولد هشت نوزاد سالم به ثبت رسیده است. با وجود این، گسترش تجاری این روش برای درمان عمومی ناباروری بدون وجود جهش‌های ژنتیکی، محل مناقشه جدی است.

هشدارها و خطرات بالقوه فیزیولوژیکی

پزشکان و پژوهشگران هشدار می‌دهند داده‌های ایمنی و اثربخشی در مورد این روش تجربی ناکافی است و اجرای آن باید به کارآزمایی‌های بالینی کنترل‌شده محدود بماند.

یافته‌های حاصل از مدل‌های حیوانی زنگ خطر را درباره ایمنی زیستی این روش به صدا درآورده‌اند:

• آسیب‌های قلبی و عروقی: موش‌های دارای دو ساختار متفاوت دی‌ان‌ای میتوکندریایی با عوارضی چون فشار خون بالا، مشکلات عروقی و تحلیل عضلانی مواجه شده‌اند.
• اختلالات شناختی و رفتاری: انتقال میتوکندری از دو سویه مجزا به بروز پاسخ‌های شدیدتر به تنش‌های محیطی و افت عملکردهای شناختی منجر شده است.
• پنهان ماندن عوارض تا دوران بزرگسالی: احتمال دارد نوزادان در بدو تولد کاملاً سالم به نظر برسند، اما ناهنجاری‌های بافتی و ارگانیک در سال‌های بعد نمایان شوند.

جامعه علمی بر این باور است که نبود پایش‌های بلندمدت برای نوزادان متولدشده، شتاب‌زدگی در تجاری‌سازی این فناوری را به خطری بالقوه تبدیل کرده است و توسعه آن نیازمند پژوهش‌های دقیق و استاندارد خواهد بود.