پیمان دفاعی مکه؛ بازتعریف چتر امنیتی خاورمیانه و استقبال دونالد ترامپ

پیمان دفاعی مکه که میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان منعقد شده، با استقبال علنی واشنگتن روبه‌رو شده است؛ رویدادی که نشان‌دهنده بازتعریف معادلات امنیتی و تغییر شیوه تعامل قدرت‌های سنتی با خاورمیانه قلمداد می‌شود.

استقبال ترامپ از شکل‌گیری پیمان دفاعی مکه

رئیس‌جمهور ایالات متحده با انتشار پیامی رضایت خود را از انعقاد این توافق سه‌جانبه اعلام کرد. وی این اقدام را گامی مهم در جهت خودکفایی نظامی کشورهای منطقه توصیف نمود و بر لزوم پذیرش بار دفاعی توسط خود کشورها تأکید کرد.

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، نیز در واکنش به این مواضع، از نقش واشنگتن در تحولات اخیر قدردانی کرد. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که فشارهای کاخ سفید بر متحدان جهانی برای افزایش بودجه‌های نظامی شدت یافته است؛ از جمله توافق اعضای ناتو برای دستیابی به سقف ۵ درصدی تولید ناخالص داخلی تا سال ۲۰۳۵ و تعدیل تمرین‌های مشترک واشنگتن با سئول.

بسترهای منطقه‌ای و اهداف راهبردی بازیگران

پیمان دفاعی مکه پاسخ مستقیمی به فرسایش اطمینان بازیگران حوزه خلیج فارس نسبت به چتر حفاظتی غرب تلقی می‌شود. درگیری‌های ماه‌های گذشته موجب شد پایتخت‌های عربی به سمت تنوع‌بخشی به شرکای راهبردی خود متمایل شوند.

• عربستان سعودی: جست‌وجوی لایه‌های تکمیلی بازدارندگی و کاهش آسیب‌پذیری زیرساختی
• ترکیه: تثبیت جایگاه آنکارا به عنوان عرضه‌کننده امنیت منطقه‌ای فراتر از مرزهای ناتو
• پاکستان: گسترش هم‌پیمانی‌های راهبردی و انتفاع از منافع ژئوپلیتیکی همکاری چندجانبه

آیا چتر امنیتی ایالات متحده جایگزین‌پذیر است؟

ساختار دفاعی توافق مذکور اگرچه مشابه بند پنج پیمان آتلانتیک شمالی تنظیم شده، اما ورود عملیاتی به منازعات را مشروط به درخواست صریح کشور هدف و توافق بر سر نوع پشتیبانی کرده است. این نخستین ابتکار نهادی مشترک پس از معاهده تاریخی بغداد (سنتو) به شمار می‌رود.

تحلیلگران معتقدند حضور حدود ۵۰ هزار نیروی نظامی آمریکایی در منطقه نشان می‌دهد این سازوکار به عنوان لایه‌ای موازنه بخش عمل خواهد کرد، نه جایگزینی کامل برای ساختار تسلیحاتی موجود.

در نهایت، پیمان دفاعی مکه منعکس‌کننده گذار خاورمیانه به دوران پساوابستگی مطلق است؛ روندی که در آن قدرت‌های منطقه‌ای با ایجاد شبکه‌های ائتلافی مستقل، درصدد مدیریت بحران‌ها بدون اتکای تمام‌عیار به قدرت‌های فرامنطقه‌ای برآمده‌اند.