تابلوهای ناتمام کمال‌الملک؛ راز واپسین شاهکارهای نقاش نامدار در غروب بینایی

تابلوهای ناتمام کمال‌الملک روایتی تکان‌دهنده از ایستادگی هنرمندی نامدار در برابر زوال بینایی به شمار می‌روند. محمد غفاری ملقب به کمال‌الملک، به عنوان بنیان‌گذار جریان نوین نقاشی در کشور، در روزهای پایانی عمر پربار خود با چالشی اندوه‌بار روبرو شد که مانع از تکمیل دو شاهکار واپسین او گردید.

پیرمردی که میان نور و تاریکی جا ماند

یکی از این آثار ناتمام، نگاره‌ای با ابعاد جمع‌وجور است که سیمای پیرمردی فرورفته در ژرفای کتاب را به تصویر می‌کشد. چهره سوژه با ظرافتی مثال‌زدنی نقش بسته، اما هر اندازه نگاه مخاطب به بخش پایینی اثر هدایت می‌شود، قلم‌مو جای خود را به لکه‌های نامنظم رنگی می‌دهد.

دستان شخصیت و صفحات کتاب به شکل طرح‌هایی خام بر بوم نقش بسته‌اند. این نقصان ناشی از ضعف بینایی نقاش بود؛ وضعیتی که طبق شواهد تاریخی بر اثر سانحه‌ای ناگوار یا بیماری آب‌مروارید بر دیدگان او سایه افکند و مانع از پرداخت خطوط ظریف شد.

«این قلم‌مو دیگر با چشمان کم‌سوی من سازگار نیست؛ آن را به دستان هنرمندی جوان بسپارید.»

غروب ناتمام شمیران و آخرین وداع نقاش

در اردیبهشت ۱۳۱۸، سه‌پایه نقاشی برای آخرین بار در بلندی‌های دزاشیب برافراشته شد تا منظره دامنه‌های البرز جاودانه شود. آسمان و خطوط دوردست کوهستان با هارمونی شگفت‌انگیزی ترسیم گشتند، اما بوته‌ها و درختان پیش‌زمینه هرگز به کمال بصری نرسیدند.

شاگردان نزدیک استاد ثبت کرده‌اند که در جریان خلق این تابلو، خطای تشخیص رنگ‌ها به سراغ چشم نقاش آمده بود. استاد رنگ‌های تیره روی پالت را روشن‌تر می‌دید و همین امر موجب شد تا این چشم‌انداز طبیعی برای همیشه نیمه‌کاره رها شود.

بیانیه پایانی پنج دهه آفرینش هنری

پژوهشگران تاریخ هنر ایران بر این باورند که ناتمامی این دو اثر، تجلی تقابل اراده انسانی با محدودیت‌های جسمانی است. این تابلوها فراتر از بوم‌های نیمه‌کاره، سندی عاطفی از پایان دوران زرین نگاهی هستند که نیم قرن هنر بصری این مرزوبوم را هدایت کرد.

تابلوهای ناتمام کمال‌الملک همچنان نمادی برجسته از شور بی‌پایان به خلق زیبایی در سخت‌ترین شرایط زیستی به شمار می‌آیند.