پایان هژمونی آمریکا و دگرگونی در نظم منطقه‌ای خاورمیانه

دگرگونی‌های ساختاری در نظم منطقه‌ای خاورمیانه با انعقاد معاهده دفاع مشترک مکه میان ریاض، اسلام‌آباد و آنکارا وارد مرحله تازه‌ای شده است که هژمونی چند دهه‌ای واشنگتن را به چالش می‌کشد.

پیمان دفاعی مکه؛ بازآرایی ساختار امنیتی

عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در هفتم اوت سندی راهبردی موسوم به «توافق دفاعی مشترک مکه» به امضا رساندند. هرچند جزئیات رسمی این پیمان محرمانه مانده است، داده‌های معتبر نشان می‌دهد سازوکاری شبیه به اصل دفاع جمعی ناتو در آن گنجانده شده که هرگونه تعدی به یک عضو را حمله به تمامی طرف‌ها تلقی می‌کند.

این چارچوب نوین، مسئولیت‌های امنیتی سنگینی را بر دوش امضاکنندگان قرار می‌دهد؛ به‌طوری‌که در صورت بروز تقابل نظامی در جنوب آسیا، عربستان و ترکیه موظف به پشتیبانی از پاکستان خواهند بود و در سناریوی درگیری احتمالی آنکارا در شرق مدیترانه، نیروهای پاکستانی و سعودی وارد صحنه خواهند شد.

غروب رهبری واشنگتن بر نظم منطقه‌ای خاورمیانه

از آغاز دهه ۱۹۷۰ میلادی، کاخ سفید شبکه‌ای درهم‌تنیده از هم‌پیمانان عربی و منطقه‌ای را هدایت می‌کرد تا جریان انتقال انرژی پایدار بماند، امنیت اسرائیل حفظ شود و هیچ قدرتی برتری آمریکا را تهدید نکند. با این حال، تداوم سیاست‌های نوسانی، تغییرات پیاپی در کاخ سفید و افزایش تردید شرکای منطقه‌ای نسبت به حمایت مستقیم واشنگتن، کارآمدی این ساختار دیرینه را فرسوده ساخت.

تحولات راهبردی نشان می‌دهد که هم‌پیمانان پیشین آمریکا دیگر حفظ امنیت خود را به‌طور کامل به تصمیمات واشنگتن گره نمی‌زنند و در پی خوداتکایی منطقه‌ای هستند.

پیامدهای این بی‌اعتمادی راهبردی سبب شد تا ریاض برای تنوع‌بخشی به گزینه‌های دفاعی خود گام بردارد. حضور ترکیه و پاکستان نیز نمایانگر انگیزه این دو کشور برای گسترش عمق نفوذ ژئوپلیتیکی در حوزه خلیج فارس در تقابل با رقبای منطقه‌ای است.

تقسیم خاورمیانه به دو بلوک رقیب

حرکت به سمت مناسبات نوین، جغرافیای سیاسی منطقه را دستخوش دودستگی عمیق کرده است. همچنین شرکای جدید طرح‌هایی برای بازتنظیم کلان‌پروژه‌های مواصلاتی ارائه داده‌اند تا مسیرهای ترانزیتی کالا از ترکیه و سوریه عبور کند و خاک اسرائیل از این زنجیره حذف شود.

• بلوک همگام با توافق‌های ابراهیم: کشورهایی که مسیر عادی‌سازی مناسبات و اتصال ژئواکونومیک با تل‌آویو را ادامه می‌دهند.
• بلوک توافق مکه: کشورهایی که با رویکرد دفاع مشترک مستقل، مسیر متفاوتی را در موازنه قدرت برگزیده‌اند.

پایان انحصار امنیتی ایالات متحده، نظم منطقه‌ای خاورمیانه را به دوران رقابت بلوک‌های مستقل سوق داده و خروج از سایه هژمونی سنتی را تسریع کرده است.