پیامدهای راهبردی توافق دفاعی مکه؛ بازآرایی قدرت و پایان عصر هژمونی آمریکا

توافق دفاعی مکه میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه نشانه‌ای آشکار از دگرگونی بنیادین در توازن قدرت خاورمیانه و کاهش تکیه هم‌پیمانان سنتی به چتر حمایتی واشنگتن است.

ابعاد راهبردی توافق دفاعی مکه

سه قدرت منطقه‌ای ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد در هفتم اوت پیمانی امنیتی منعقد کردند که ساختار دفاعی منطقه را بازتعریف می‌کند. مفاد اصلی این معاهده رویکردی جمعی به امنیت دارد و تعهداتی دوجانبه برای حفاظت متقابل در برابر تهدیدات نظامی در جنوب آسیا و غرب آسیا ایجاد می‌نماید.

بر اساس مفاد غیررسمی منتشرشده، تجاوز نظامی به هر یک از طرف‌های پیمان، به منزله اقدام خصمانه علیه تمامی اعضا قلمداد می‌شود.

این همگرایی نظامی با چالش‌های فوری مواجه شد؛ از جمله تداوم حملات به تأسیسات نفتی آرامکو در جازان که نشان داد رهبران ریاض محتاطانه به دنبال بهره‌گیری تدریجی از این ظرفیت بدون ورود سریع به منازعات گسترده هستند.

پایان هژمونی پنجاه‌ساله آمریکا در منطقه

از آغاز دهه ۱۹۷۰، واشنگتن با اتکا به جریان آزاد انرژی و تعهد به حفظ موقعیت متحدان، چارچوب امنیتی غرب آسیا را هدایت می‌کرد. این معماری راهبردی در سال‌های اخیر با چالش‌های اساسی روبرو شده است:

• بی‌میلی کاخ سفید به مداخله مستقیم در بحران‌های پیچیده منطقه
• تغییر اولویت‌های انرژی آمریکا و بحث‌های داخلی پیرامون کاهش حضور نظامی
• تزلزل و نوسان مستمر میان راهبردهای دیپلماتیک و فشارهای مقطعی

رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر کاخ سفید و چرخش‌های ناگهانی در مواضع دیپلماتیک، پایتخت‌های عربی را به بازنگری در راهبردهای دفاعی خود واداشت. نتیجه این روند، کاهش اعتماد به تعهدات امنیتی غرب و حرکت به سمت خوداتکایی منطقه‌ای بوده است.

شکل‌گیری دو بلوک رقیب و ژئوپلیتیک ترانزیت

با پیوستن اسلام‌آباد و آنکارا به توافق دفاعی مکه، رقابت‌های ژئوپلیتیک ابعاد نوینی یافته است. ترکیه و پاکستان با این ائتلاف نفوذ خود را در حوزه خلیج فارس تقویت کرده و در برابر رقبای منطقه‌ای دست بالا را پیدا می‌کنند.

پیشنهاد جایگزین برای خطوط ترانزیتی کالا که خاک اسرائیل را دور می‌زند، نمایانگر رقابت آشکار این دو تفکر است. آرایش جدید بازیگران نشان می‌دهد نظم تک‌محوری گذشته جای خود را به بلوک‌بندی‌های چندگانه و متوازن داده است.