اندازه واقعی دولت در ایران؛ چرا ارقام بودجه حقیقت را پنهان می‌کنند؟

سنجش اندازه واقعی دولت در ایران تنها بر پایه ارقام مصوب سند بودجه سالانه، تصویری گمراه‌کننده از ساختار بخش عمومی ارائه می‌دهد و محاسبه دقیق این شاخص نیازمند بازنگری در شیوه حسابداری ملی است.

چالش‌های آماری در ارزیابی اندازه واقعی دولت در ایران

پژوهش‌های تطبیقی پیرامون ساختار مالی ۵۶ کشور جهان در بازه زمانی ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۳ مشخص می‌کند که معیارهای تک‌بعدی نظیر نسبت مخارج به تولید ناخالص داخلی نمی‌توانند گستره واقعی مداخلات حاکمیتی را بازتاب دهند. استفاده از روش حسابداری نقدی به جای سیستم تعهدی، بخش عمده‌ای از دیون انباشته و تعهدات آتی حاکمیت را از دید کارشناسان پنهان نگاه می‌دارد.

علاوه بر روش ثبت اسناد مالی، متغیرهای دیگری نیز وجود دارند که ارزیابی وضعیت واقعی اقتصاد دولتی را پیچیده می‌کنند:

• عملیات فرابودجه‌ای: تبادلات مالی گسترده‌ای که خارج از جداول مصوب پارلمان صورت می‌گیرند.
• بحران صندوق‌های بازنشستگی: کسری‌های فزاینده ساختاری که بار مالی آن‌ها مستقیماً بر دوش منابع عمومی قرار دارد.
• شرکت‌های دولتی و نهادهای محلی: نهادهایی که گردش مالی چشمگیری بدون انعکاس در بودجه عمومی دارند.

مقایسه سهم مخارج عمومی در اقتصادهای جهان

در بررسی اطلاعات ۱۳ کشور طی دو دهه، نسبت هزینه‌کرد واقعی بخش عمومی بین ۱.۱ تا دو برابر ارقام درج‌شده در اسناد رسمی گزارش شده است. این تفاوت معنادار اثبات می‌کند که تحلیل سطحی بودجه منجر به کوچک‌نمایی مصنوعی پیکره دیوان‌سالاری می‌شود.

کیفیت مخارج فراتر از دوگانه دولت کوچک یا بزرگ

شوک‌های بین‌المللی مانند بحران مالی ۲۰۰۸ و همه‌گیری کرونا نشان دادند که در تنگناهای فراگیر، رشد هزینه‌های عمومی برای بقای ساختار اجتماعی اجتناب‌ناپذیر است. در نتیجه، تمرکز سیاست‌گذاران پیشرو به جای کاستن صرف از اندازه دولت، به ارتقای بهره‌وری و تخصیص بهینه منابع دولتی معطوف شده است.

تصمیم‌گیری برای اصلاح ساختار دیوان‌سالاری بدون احتساب ارقام فرابودجه‌ای و بدهی صندوق‌های بازنشستگی، سیاست‌گذاران را به دام خطای محاسباتی می‌اندازد.

تعیین دقیق اندازه واقعی دولت در ایران مستلزم شفاف‌سازی فرآیندهای مالی نامرئی، یکپارچه‌سازی سامانه‌های آماری و بهره‌گیری از استانداردهای حسابداری تعهدی است؛ پیش‌نیازهایی که بدون تحقق آن‌ها هر برنامه اصلاح ساختاری ناقص خواهد ماند.