قیمت فرآورده‌های سوختی و بحران جهانی ظرفیت پالایش نفت

قیمت فرآورده‌های سوختی و بنزین در بازارهای جهانی برخلاف تصور عمومی، با نوسانات مقطعی بهای نفت خام ارزان نخواهد شد. تحلیل روندهای جاری بازار انرژی نشان می‌دهد که گلوگاه اصلی در حوزه زنجیره عرضه، کمبود نفت خام نیست، بلکه کاهش شدید توان پردازش و پالایش در تأسیسات بین‌المللی است.

شکاف میان نفت خام و فرآورده‌های پالایشی

افت قیمت نفت خام همواره به معنای کاهش بهای تمام‌شده سوخت در جایگاه‌ها نیست. در بازارهای بین‌المللی، فاصله قیمتی میان یک بشکه نفت خام و محصولات نهایی حاصل از آن، موسوم به کرک اسپرد، تعیین‌کننده نرخ نهایی است. بر اساس فرمول پالایشی ۳-۲-۱، از هر سه بشکه نفت خام ورودی، معمولاً دو بشکه بنزین و یک بشکه گازوئیل به دست می‌آید.

هنگامی که هزینه نفت خام نزولی می‌شود اما ارزش فرآورده‌ها در سطوح بالا باقی می‌ماند، این شکاف قیمتی عمیق‌تر می‌گردد. چنین وضعیتی رفتار جایگاه‌داران را وارد پدیده‌ای موسوم به اثر «موشک و پر» می‌کند؛ حالتی که در آن بهای سوخت با کوچک‌ترین سیگنال منفی به‌سرعت بالا می‌رود، ولی هنگام بهبود بازار با کندی بسیار تعدیل می‌شود.

تخریب ظرفیت‌های پالایشی؛ گلوگاه تازه بازار سوخت

حدود ۹ درصد از کل ظرفیت پالایشی دنیا به دلیل بحران‌های ژئوپلیتیک و آسیب به زیرساخت‌های کلیدی در اروپای شرقی و خاورمیانه از مدار بهره‌برداری خارج شده است. تأسیسات نفتی در روسیه با افت احتمالی ۲۸ درصدی در عرضه سوخت نسبت به سال گذشته روبه‌رو هستند و بازسازی پایگاه‌های تخریب‌شده مستلزم صرف زمان و سرمایه‌گذاری سنگین خواهد بود.

از سوی دیگر، سیاست‌های تجاری بزرگ‌ترین بازیگران پالایشی جهان این موازنه را شکننده‌تر کرده است. پکن هم‌زمان با کاهش واردات نفت خام به پایین‌ترین سطح هشت سال اخیر، حجم صادرات گازوئیل و سوخت هوایی را محدود کرده که این امر کسری فزاینده‌ای را به بازارهای مصرف تحمیل می‌کند.

پیامدهای زنجیره‌ای بر اقتصاد جهانی

گازوئیل ستون فقرات حمل‌ونقل کالا، ماشین‌آلات ساختمانی و بخش کشاورزی به شمار می‌رود. گران ماندن قیمت فرآورده‌های سوختی مستقیماً بهای نهایی تمام اقلام مصرفی را افزایش داده و مهار فشارهای تورمی را برای بانک‌های مرکزی دشوارتر می‌سازد.

علاوه بر این، پیش‌بینی افزایش ۷۰ درصدی قیمت سوخت هواپیما، بهای خدمات ترابری و بلیت پروازها را تحت تأثیر مستقیم قرار داده است. با توجه به نبود پروژه‌های عظیم پالایشی در کوتاه‌مدت، فشارهای ناشی از کمبود فرآورده‌ها همچنان متغیری اثرگذار بر معیشت شهروندان در سراسر جهان خواهد بود.