جامعه مدنی سوریه در دوران پس از اسد؛ چالش استقلال یا نظارت دولتی

جامعه مدنی سوریه با گذشت بیش از یک سال و نیم از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، در تقاطع حساسی میان استقلال فعالیت و نظارت دولتی قرار گرفته است.

تحول ساختار تشکل‌ها و بازگشت نهادهای حاکمیتی

با استقرار ساختار اداری جدید در دمشق، نهادهایی که سال‌ها در مناطق تحت کنترل مخالفان یا کشورهای همسایه فعال بودند، ملزم به ثبت رسمی شده‌اند. فرآیند تاسیس سازمان‌های مردم‌نهاد اکنون به مراتب ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر از ثبت شرکت‌های تجاری است. تنها شرط اصلی باقی‌مانده، عدم سوءپیشینه کیفری اعضای موسس تعیین شده است.

در دوران گذشته، صدور مجوز برای تشکل‌ها کاملاً تحت نظارت دستگاه‌های امنیتی قرار داشت و سالانه کمتر از ده انجمن مجوز فعالیت دریافت می‌کردند. مقامات وزارت امور اجتماعی و کار اعلام کرده‌اند که تدوین راهبرد سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ با مشارکت مستقیم نمایندگان نهادهای مدنی انجام شده است تا الگوی کنترل امنیتی گذشته تکرار نشود.

چالش‌های حقوقی و محدودیت‌های نظارتی

با وجود تسهیل روند ثبت، چارچوب‌های قانونی قدیمی همچنان پابرجا هستند. فعالیت انجمن‌ها هنوز بر اساس قانون مصوب سال ۱۹۵۸ تنظیم می‌شود که دریافت منابع مالی خارجی را منوط به تایید پیشین دولت می‌کند.

• اعتراض به ابلاغیه‌ها: صدور بخشنامه پاییزی برای اجرای این قانون، با واکنش ۳۱ سازمان مدنی و انتشار بیانیه‌ای مشترک برای تدوین قانون جدید همراه شد.
• قوانین تجمعات: چارچوب قانونی وزارت کشور برای شناسایی حق گردهمایی مسالمت‌آمیز، نیازمند اخذ مجوز از مراجع محلی است که با انتقاد فعالان حقوقی مواجه شده است.
• بحران هویت محلی: وابستگی مالی برخی نهادها به اهداف حامیان بین‌المللی، ارتباط آنها را با اولویت‌های بومی تضعیف کرده است.

چنددستگی درون‌سازمانی و چشم‌انداز آینده

فعالان فعال در حوزه عمومی اکنون به سه دسته عمده تقسیم شده‌اند: گروهی که در چارچوب مقررات جدید ثبت‌نام کرده‌اند، دسته‌ای که به دلیل بی‌اعتمادی از ثبت امتناع می‌ورزند، و بخشی که حمایت کامل خود را از تصمیمات ساختار جدید اعلام کرده‌اند.

جامعه مدنی نباید جایگزین دائمی دولت باشد و دولت نیز نباید به دنبال تسلط بر آن برود؛ هدف اصلی ایجاد یک رابطه مبتنی بر همکاری متقابل است.

بازسازی پیوندهای اجتماعی و عبور از خطوط جناحی سال‌های جنگ، مستلزم تداوم گفت‌وگو میان حاکمیت و فعالان مستقل است. آینده بازسازی سوریه به توانایی طرفین در تبدیل تجربیات امدادی دوران بحران به یک مشارکت پایدار بستگی خواهد داشت.